Zespoły mielodysplastyczne – gdy szpik kostny nie działa prawidłowo

Zespoły mielodysplastyczne (MDS) to grupa nowotworów układu krwiotwórczego, w których dochodzi do zaburzeń produkcji i dojrzewania komórek krwi w szpiku kostnym. W ich przebiegu może występować niedokrwistość, zwiększona podatność na infekcje oraz skłonność do krwawień. Choroba najczęściej dotyczy osób starszych, a jej przebieg może być bardzo zróżnicowany – od postaci o powolnym rozwoju po formy wiążące się z wysokim ryzykiem progresji do ostrej białaczki szpikowej.

W tym artykule omawiamy, czym są zespoły mielodysplastyczne, jakie są ich przyczyny i objawy, jak przebiega diagnostyka oraz jakie możliwości leczenia są obecnie dostępne.

Czym są zespoły mielodysplastyczne?

Zespoły mielodysplastyczne (MDS, myelodysplastic syndromes) to zróżnicowana grupa nowotworów układu krwiotwórczego, w przebiegu których dochodzi do zaburzeń dojrzewania i wytwarzania komórek krwi w szpiku kostnym. Jedną z ich charakterystycznych cech są nieprawidłowości w budowie komórek, określane jako dysplazja, a także zmniejszenie liczby jednej lub kilku populacji krwinek we krwi obwodowej, czyli cytopenia. W konsekwencji, w zależności od rodzaju i nasilenia tych zaburzeń, mogą występować niedokrwistość, zwiększona podatność na infekcje oraz skłonność do krwawień. Co istotne, przebieg MDS jest zróżnicowany — u części pacjentów choroba przez długi czas pozostaje stabilna, podczas gdy u innych może stopniowo postępować, zwiększając ryzyko rozwoju ostrej białaczki szpikowej (AML). Ponadto wyróżnia się postacie pierwotne oraz wtórne, które mogą rozwijać się m.in. w następstwie wcześniejszego leczenia przeciwnowotworowego.

Przyczyny i czynniki ryzyka zespołów mielodysplastycznych

Dokładne przyczyny rozwoju zespołów mielodysplastycznych nie są w pełni poznane. Choroba wiąże się z mutacjami materiału genetycznego komórek krwiotwórczych szpiku kostnego, które zaburzają prawidłowe dojrzewanie i przeżycie komórek krwi. W większości przypadków nie udaje się ustalić konkretnego czynnika wywołującego te zmiany. Wśród czynników zwiększających ryzyko rozwoju MDS wymienia się:

• Podeszły wiek – choroba występuje najczęściej u osób starszych.
• Wcześniejsze leczenie przeciwnowotworowe – chemioterapia lub radioterapia mogą zwiększać ryzyko rozwoju wtórnych zespołów mielodysplastycznych.
• Kontakt z substancjami toksycznymi – szczególnie z benzenem oraz niektórymi innymi związkami chemicznymi wykorzystywanymi w przemyśle.
• Narażenie na dym tytoniowy – zawiera on substancje, które mogą uszkadzać materiał genetyczny komórek.
• Promieniowanie jonizujące – ekspozycja na jego działanie może zwiększać ryzyko uszkodzeń komórek szpiku.

🩸 W następstwie zmian genetycznych komórki krwi mogą rozwijać się nieprawidłowo, obumierać w szpiku lub krótko po przedostaniu się do krwiobiegu. Prowadzi to do niedoboru prawidłowych krwinek czerwonych, białych lub płytek krwi. U części chorych dochodzi również do zwiększenia odsetka niedojrzałych komórek, czyli blastów, co może wiązać się z większym ryzykiem progresji choroby do ostrej białaczki szpikowej.

Klasyfikacja zespołów mielodysplastycznych według WHO

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) opracowała klasyfikację zespołów mielodysplastycznych, która uwzględnia zarówno zmiany genetyczne i chromosomalne w komórkach szpiku, jak i ich wygląd mikroskopowy. W aktualizacji z 2022 roku wyróżniono dwie główne grupy MDS:

• MDS z określonymi nieprawidłowościami genetycznymi – obejmują podtypy związane z konkretnymi zmianami, m.in. delecją chromosomu 5q, mutacją genu SF3B1 lub inaktywacją obu kopii genu TP53.
• MDS definiowane morfologicznie – rozpoznawane głównie na podstawie wyglądu komórek oraz odsetka niedojrzałych komórek, czyli blastów, w szpiku kostnym i krwi. Do tej grupy należą m.in. postacie z małą liczbą blastów, postać hipoplastyczna oraz MDS ze zwiększoną liczbą blastów.

📝 Klasyfikacja WHO pozwala precyzyjniej określić podtyp choroby, co ma znaczenie dla oceny jej przebiegu, rokowania i doboru odpowiedniego leczenia.

Objawy zespołów mielodysplastycznych

Objawy zespołów mielodysplastycznych mogą być różnorodne, a ich charakter zależy przede wszystkim od rodzaju komórek krwi, których liczba jest obniżona. Na wczesnym etapie choroba może nie dawać żadnych wyraźnych dolegliwości, dlatego nieprawidłowości bywają wykrywane przypadkowo podczas rutynowej morfologii krwi. Wśród najczęściej występujących zaburzeń wyróżnia się niedokrwistość, małopłytkowość oraz neutropenię, które mogą pojawiać się zarówno pojedynczo, jak i jednocześnie.

Do najczęstszych objawów MDS należą:

• Objawy niedokrwistości – osłabienie, szybka męczliwość, bladość skóry i błon śluzowych, bóle i zawroty głowy, duszność, przyspieszone bicie serca oraz trudności z koncentracją.
• Skłonność do krwawień – przedłużające się krwawienia z nosa i dziąseł, trudności z tamowaniem krwawienia z ran oraz obfitsze krwawienia miesiączkowe.
• Zmiany skórne – łatwe powstawanie siniaków i drobnych, punktowych wybroczyn, związanych z obniżoną liczbą płytek krwi.
• Nawracające infekcje – częstsze zakażenia, niekiedy przebiegające z gorączką, będące następstwem niedoboru prawidłowych krwinek białych, zwłaszcza neutrofili.
• Powiększenie narządów i węzłów chłonnych – u części pacjentów może występować powiększenie śledziony, wątroby lub węzłów chłonnych.

Diagnostyka MDS

Diagnostyka zespołów mielodysplastycznych obejmuje ocenę krwi obwodowej i szpiku kostnego, a także badania genetyczne. Pierwszym etapem jest zazwyczaj morfologia krwi, która może wykazać niedobór jednego lub kilku rodzajów krwinek. Do potwierdzenia rozpoznania konieczna jest pogłębiona ocena hematologiczna, pozwalająca określić charakter zaburzeń i podtyp choroby.

Badanie	Cel badania
Morfologia krwi obwodowej	Wykrycie niedokrwistości, leukopenii, neutropenii lub małopłytkowości.
Biopsja aspiracyjna szpiku	Ocena wyglądu i dojrzewania komórek krwiotwórczych oraz określenie odsetka blastów.
Trepanobiopsja szpiku	Ocena struktury szpiku, rozmieszczenia komórek i ewentualnego włóknienia.
Badania cytogenetyczne	Wykrycie nieprawidłowości chromosomalnych, np. delecji fragmentu chromosomu 5q.
Badania molekularne	Identyfikacja mutacji genetycznych istotnych dla klasyfikacji choroby, rokowania i wyboru leczenia.
Badania dodatkowe krwi	Wykluczenie innych przyczyn cytopenii, m.in. niedoborów witaminy B12, kwasu foliowego i zaburzeń gospodarki żelazowej.

W badaniu szpiku często stwierdza się nieprawidłowości w budowie i dojrzewaniu komórek, określane jako dysplazja. Ocenia się również liczbę blastów, ponieważ ich zwiększony odsetek może wskazywać na bardziej zaawansowaną postać choroby. Wyniki badań morfologicznych, cytogenetycznych i molekularnych analizuje się łącznie, zgodnie z obowiązującymi kryteriami diagnostycznymi.

❗Ważne: rozpoznanie MDS wymaga różnicowania z innymi przyczynami cytopenii, takimi jak niedobory witamin, niektóre infekcje czy inne choroby szpiku. Sama nieprawidłowa morfologia krwi nie wystarcza do potwierdzenia zespołu mielodysplastycznego.

Leczenie zespołów mielodysplastycznych

Sposób leczenia zespołów mielodysplastycznych zależy przede wszystkim od grupy ryzyka, nasilenia cytopenii, odsetka blastów w szpiku oraz wyników badań genetycznych. Uwzględnia się również wiek pacjenta, stan ogólny i choroby współistniejące. U osób z postacią niskiego ryzyka i niewielkimi zaburzeniami krwiotworzenia może wystarczyć regularna obserwacja, natomiast choroba o wyższym ryzyku zwykle wymaga wdrożenia leczenia.

Leczenie w zależności od ryzyka choroby

Grupa ryzyka	Główny cel leczenia	Przykładowe postępowanie
Niższe ryzyko	Ograniczenie objawów, zmniejszenie zapotrzebowania na transfuzje i poprawa jakości życia	Obserwacja, transfuzje, czynniki stymulujące erytropoezę, leki dobrane do podtypu MDS
Wyższe ryzyko	Spowolnienie progresji choroby i wydłużenie przeżycia, a u wybranych pacjentów dążenie do wyleczenia	Azacytydyna, a u odpowiednio zakwalifikowanych chorych allo-HSCT

Warto podkreślić: celem leczenia jest nie tylko kontrolowanie nieprawidłowości w morfologii krwi, lecz także zapobieganie powikłaniom, poprawa jakości życia i — zależnie od postaci choroby — ograniczenie ryzyka progresji do ostrej białaczki szpikowej.

Rokowanie

Rokowanie w zespołach mielodysplastycznych zależy od czynników genetycznych i cytogenetycznych, odsetka blastów w szpiku oraz odpowiedzi na leczenie. U chorych z MDS niższego ryzyka choroba może przebiegać powoli, a przeżycie wynosić wiele lat. Postacie wyższego ryzyka wiążą się z większym zagrożeniem progresją do ostrej białaczki szpikowej.

Skorzystaj z opieki specjalistów

Specjaliści chorób krwi w Centrum Medycznym Medici:

• Lek. med. Dawid Marciniak – Lekarz Hematolog
• Lek. Katarzyna Machnik – Hematolog dziecięcy, Neonatolog, Pediatra
• Dr n. med. Dariusz Kata –Hematolog, Transplantolog

Przypominamy o tym, jak ważne jest wykonywanie morfologii regularnie. Sprawdź nasz Punkt Pobrań.

FAQ