Jak żyć z AZS? Atopowe zapalenie skóry bez tajemnic
Uporczywe swędzenie, zaczerwieniona skóra i bezsenne noce – to codzienność wielu osób chorujących na atopowe zapalenie skóry. Choć całkowite wyleczenie nie jest jeszcze możliwe, współczesna medycyna oferuje skuteczne metody kontroli choroby. Dowiedz się, jakie są przyczyny AZS, jak wygląda diagnostyka oraz w jaki sposób pielęgnować skórę, by wydłużyć okresy bez objawów.
Co to jest atopowe zapalenie skóry (AZS)?
Atopowe zapalenie skóry (AZS) to przewlekła, nawrotowa choroba zapalna skóry, która najczęściej rozpoczyna się już w dzieciństwie. W 2024 roku atopowe zapalenie skóry zostało zdiagnozowane u prawie 80 tys. pacjentów.
AZS jest schorzeniem ogólnoustrojowym, związanym z nieprawidłową reakcją układu odpornościowego. W przebiegu choroby dochodzi do uszkodzenia naturalnej bariery ochronnej skóry, co ułatwia wnikanie alergenów, drobnoustrojów i substancji drażniących. Kontakt z tymi czynnikami prowadzi do nadmiernej aktywacji układu immunologicznego i rozwoju stanu zapalnego, który nazywamy wypryskiem atopowym.
W klasyfikacji ICD-10 jednostce tej nadano kod L20.
Przyczyny powstawania AZS: Genetyka, środowisko i układ odpornościowy
Atopowe zapalenie skóry to choroba o charakterze złożonym i nie wynika z jednej, konkretnej przyczyny. Rozwija się na skutek współdziałania kilku grup czynników: genetycznych, immunologicznych, środowiskowych oraz zaburzeń bariery skórnej.
Czynniki genetyczne
Predyspozycje dziedziczne odgrywają kluczową rolę. Jeśli jedno z rodziców choruje na AZS, ryzyko wystąpienia choroby u dziecka wynosi ok. 40%, a gdy chorują oboje – nawet 80%. U wielu osób stwierdza się mutacje genów odpowiedzialnych za prawidłową budowę bariery naskórka, w tym zaburzenia produkcji filagryny.
Uszkodzenie bariery skórnej
W AZS skóra ma osłabione właściwości ochronne — traci wodę, jest bardziej sucha i przepuszczalna. Łatwiej przenikają przez nią alergeny, drobnoustroje i substancje drażniące, co wywołuje stan zapalny i nasila objawy.
Zaburzenia układu immunologicznego
Układ odpornościowy reaguje nadmiernie na alergeny pokarmowe, wziewne lub kontaktowe. W proces zaangażowane są m.in. komórki Langerhansa, które pobudzają limfocyty i prowadzą do przewlekłego zapalenia skóry. Alergie to zazwyczaj pierwszy czynnik choroby, o którym myślą pacjenci. W rzeczywistości jednak, zwykle trudno jest ustalić jednoznaczny związek pomiędzy przebiegiem AZS a narażeniem na domniemane alergeny.
Czynniki środowiskowe
Zanieczyszczenia chemiczne środowiska, suche lub zimne powietrze, alergeny (roztocza, sierść, pyłki) oraz stres mogą zaostrzać objawy.
Inne czynniki
U części chorych AZS współistnieje z alergią pokarmową (np. na mleko, jajka, orzechy), a ekspozycja na alergeny może wpływać na nasilenie zmian skórnych. Podobne objawy mogą też rzadko wystąpić jako efekt uboczny niektórych leków. Ponadto, zaostrzenia AZS mogą być wywoływane przez kontakt z detergentami, wełną i kosmetykami, infekcje i zakażenia, zwłaszcza gronkowcem złocistym, oraz stosowanie używek.
Przebieg choroby i wygląd zmian skórnych w różnym wieku
Głównym i najbardziej uciążliwym objawem atopowego zapalenia skóry jest silny świąd, który często nasila się wieczorem i w nocy. Świąd prowadzi do intensywnego drapania, co dodatkowo uszkadza skórę i nasila stan zapalny.
Typowe zmiany skórne w przebiegu AZS to:
- zaczerwienienie (rumień),
- grudki i pęcherzyki,
- sączące się ranki,
- nasilona suchość skóry,
- złuszczanie się naskórka,
- z czasem pogrubienie i szorstkość skóry.
| Wiek pacjenta | Opis zmian i ich lokalizacja |
|---|---|
| Niemowlęta | Zmiany pojawiają się głównie na twarzy (policzki, czoło) i owłosionej skórze głowy, a także na tułowiu i kończynach. Wykwity często mają charakter sączący. |
| Starsze dzieci | Zmiany lokalizują się przede wszystkim w zgięciach łokciowych i kolanowych, na szyi, nadgarstkach, dłoniach i stopach. Skóra staje się sucha, pogrubiała i intensywnie swędzi. |
| Młodzież i dorośli | Zmiany zajmują najczęściej twarz, szyję, górną część klatki piersiowej, zgięcia stawowe oraz grzbiety rąk i stóp. Dominują przewlekłe zmiany wypryskowe i nasilona suchość skóry. |
W przebiegu atopowego zapalenia skóry mogą występować także:
- nawracające zakażenia bakteryjne, wirusowe i grzybicze,
- pęknięcia skóry, szczególnie na dłoniach i stopach,
- powiększenie węzłów chłonnych,
- zmiany zapalne powiek mogące pogarszać widzenie.
Jak lekarz stawia diagnozę atopowego zapalenia skóry?
Nie istnieje jedno badanie laboratoryjne, które pozwala jednoznacznie potwierdzić atopowe zapalenie skóry. Rozpoznanie AZS opiera się przede wszystkim na obrazie klinicznym, czyli obecności typowych zmian skórnych, przewlekłego świądu oraz nasilonej suchości skóry.
W celu potwierdzenia rozpoznania oraz wykluczenia innych chorób lekarz może zlecić badania dodatkowe, takie jak:
- morfologia krwi – w okresie zaostrzeń często występuje eozynofilia (liczba białych krwinek eozynofili jest podwyższona),
- oznaczenie poziomu IgE – podwyższone u większości chorych na AZS,
- testy alergiczne – skórne lub z krwi, jeśli podejrzewa się alergeny pokarmowe lub wziewne.
W sytuacjach wątpliwych, szczególnie u osób dorosłych, wykonywana jest biopsja skóry, która pozwala wykluczyć inne choroby dermatologiczne, w tym nowotworowe lub immunologiczne.
Choroby podobne do AZS – świerzb, łuszczyca i alergie
U małych dzieci podobne zmiany, jak w przypadku AZS, może wywoływać świerzb (kod ICD-10: B86) – zakaźna choroba skóry wywołana pasożytami drążącymi kanaliki pod skórą, a u dorosłych rzadkie choroby skóry (w tym nowotworowe czy wrodzone zaburzenia odporności). Innym schorzeniem objawiającym się łuszczącymi blaszkami jest łuszczyca (kod ICD-10: L40)
Jak skutecznie leczyć atopowe zapalenie skóry?
Atopowe zapalenie skóry jest chorobą przewlekłą i nawrotową, dlatego leczenie ma na celu przede wszystkim zmniejszenie objawów, wydłużenie okresów remisji oraz poprawę jakości życia pacjenta.
U wielu osób poprawa stanu skóry następuje już po kilku tygodniach regularnej terapii, jednak leczenie wymaga systematyczności, cierpliwości i ścisłej współpracy z lekarzem.
Podstawą terapii atopowego zapalenia skóry jest:
- codzienne stosowanie emolientów (nawilżanie i natłuszczanie skóry),
- unikanie czynników zaostrzających AZS, takich jak alergeny, drażniące kosmetyki, detergenty, dym tytoniowy, stres czy skrajne temperatury,
- odpowiednia higiena skóry – krótkie kąpiele w letniej wodzie, bez użycia mydeł zasadowych.
Emolienty należy stosować regularnie, nawet w okresach bezobjawowych, najlepiej 2–4 razy dziennie, szczególnie po kąpieli. Odbudowują one barierę skórną, zmniejszają świąd i suchość oraz ograniczają potrzebę stosowania leków przeciwzapalnych.
W zależności od nasilenia objawów stosuje się:
- glikokortykosteroidy miejscowe – podstawowe leki przeciwzapalne w AZS, stosowane zgodnie z zaleceniami lekarza,
- inhibitory kalcyneuryny (takrolimus, pimekrolimus) – szczególnie w delikatnych okolicach (twarz, szyja, zgięcia),
- preparaty przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze – w przypadku nadkażeń skóry,
- wilgotne opatrunki okluzyjne – w ciężkich zaostrzeniach AZS.
W cięższych postaciach atopowego zapalenia skóry lekarz może zalecić:
- antybiotyki lub leki przeciwwirusowe – przy zakażeniach,
- leki przeciwhistaminowe – pomocniczo na świąd,
- krótkotrwałe glikokortykosteroidy doustne,
- leki immunosupresyjne (np. cyklosporyna, metotreksat),
- leczenie biologiczne (dupilumab) – w bardzo ciężkich postaciach AZS.
U dorosłych i dzieci powyżej 12. roku życia stosuje się również fototerapię UVB, UVA, PUVA, szczególnie w przewlekłych postaciach choroby z pogrubieniem i nasilonym świądem skóry. Fototerapia powinna być prowadzona wyłącznie pod kontrolą lekarza.
Wpływ AZS na zdrowie psychiczne i życie społeczne
Atopowe zapalenie skóry wymaga stałego monitorowania nie tylko pod kątem stanu skóry, ale również kondycji psychicznej pacjenta. U pacjentów z AZS bardzo często obserwuje się zaburzenia emocjonalne i psychiczne, takie jak:
- zaburzenia snu spowodowane nasilonym świądem,
- przewlekłe zmęczenie i rozdrażnienie,
- obniżony nastrój, depresja, lęk,
- wycofanie społeczne, unikanie szkoły, pracy i kontaktów towarzyskich,
- obniżona samoocena i wstyd związany z wyglądem skóry.
Badania wskazują, że nawet 30–40% pacjentów dermatologicznych może wymagać wsparcia psychologicznego lub psychiatrycznego, jednak większość chorych na AZS nigdy nie otrzymuje takiej propozycji w trakcie leczenia. Choroba wpływa nie tylko na pacjenta, ale także na jego funkcjonowanie rodzinne, zawodowe i społeczne.
Znaczenie systematycznej kontroli choroby
Regularna kontrola objawów, skuteczności leczenia oraz czynników wywołujących zaostrzenia pozwala lepiej dopasować terapię i poprawić komfort życia chorego.
Stałe monitorowanie AZS pozwala:
- ocenić skuteczność stosowanych leków i pielęgnacji,
- szybko reagować na zaostrzenia,
- ograniczać częstotliwość nawrotów,
- minimalizować ryzyko powikłań, takich jak zakażenia skóry,
- poprawić jakość snu i funkcjonowanie psychiczne pacjenta.
Regularne wizyty kontrolne u dermatologa są szczególnie ważne u dzieci, młodzieży oraz pacjentów z ciężkim przebiegiem choroby.
Czy atopowe zapalenie skóry można całkowicie wyleczyć?
Przebieg atopowego zapalenia skóry jest kwestią indywidualną i trudną do przewidzenia. U zdecydowanej większości dzieci objawy samoistnie ustępują lub ulegają znacznemu złagodzeniu w okresie dojrzewania. Mimo to choroba może nawracać w życiu dorosłym, często pod postacią wyprysków na dłoniach i łokciach.
Rola specjalistów w prowadzeniu pacjenta atopowego
Leczenie atopowego zapalenia skóry (AZS) wymaga stałej opieki dermatologa, a w wielu przypadkach również alergologa. To właśnie dermatolog potwierdza rozpoznanie AZS, wyklucza inne choroby skóry (takie jak łuszczyca, grzybica czy świerzb) oraz ocenia stopień nasilenia zmian. Kontrola u alergologa będzie konieczna w przypadku współistniejących chorób alergicznych, takich jak astma czy alergiczny nieżyt nosa.
Stała współpraca z dermatologiem i alergologiem pozwala skutecznie kontrolować przebieg AZS i ograniczać ryzyko powikłań.
Niepokojące objawy – kiedy domowe sposoby to za mało?
W początkowej fazie wielu rodziców próbuje samodzielnie łagodzić objawy AZS za pomocą emolientów i unikania alergenów. Jednak istnieją sytuacje, gdy konieczna jest konsultacja dermatologiczna:
- brak poprawy mimo stosowania codziennej pielęgnacji
- zaostrzenia choroby z pękającą, sączącą się skórą
- nadkażenie bakteryjne (np. żółta wydzielina, strupy)
- silny świąd zaburzający sen i funkcjonowanie dziecka
- zajęcie dużych powierzchni skóry
Czy jedzenie ma wpływ na stan skóry w AZS?
U części pacjentów odpowiednie żywienie może łagodzić objawy i zmniejszać częstość zaostrzeń. Szczególną czujność warto zachować wobec silnych alergenów, takich jak orzechy, owoce morza, jaja, nabiał, soja czy pszenica. Jeśli zauważysz, że konkretne produkty zaostrzają zmiany skórne, skonsultuj się z alergologiem w celu wykonania testów i ewentualnego ustalenia diety eliminacyjnej.
Dietę eliminacyjną stosuje się wyłącznie w przypadku potwierdzonej alergii pokarmowej. Nieuzasadnione ograniczenia dietetyczne mogą prowadzić do niedoborów i pogorszenia stanu zdrowia.
Aby wesprzeć regenerację naskórka od wewnątrz, warto wzbogacić menu o składniki przeciwzapalne i wzmacniające barierę ochronną:
- Kwasy Omega-3 (tłuste ryby morskie, olej lniany, orzechy) – silnie nawilżają skórę, poprawiają jej elastyczność i łagodzą stany zapalne.
- Naturalne antyoksydanty (świeże owoce i warzywa) – neutralizują wolne rodniki i stymulują układ odpornościowy.
- Witamina D (ryby, jaja, nabiał) – jest kluczowa dla odporności skóry; ze względu na częste niedobory warto skonsultować jej suplementację z lekarzem.
- Probiotyki i prebiotyki (fermentowany nabiał, czosnek, warzywa) – dbają o zdrową mikroflorę jelitową, co bezpośrednio przekłada się na lepszą kondycję skóry.
Profilaktyka
Choć nie opracowano metod zapobiegających wystąpieniu atopowego zapalenia skóry, większość pacjentów może skutecznie łagodzić jego objawy. Kluczem do poprawy stanu zdrowia jest stosowanie odpowiednich leków, właściwa pielęgnacja oraz unikanie czynników wywołujących podrażnienia.
Pamiętaj, że „domowe sposoby” bywają niewystarczające, a nieleczone AZS może prowadzić do poważnych powikłań i alergii. Wczesna interwencja to szansa na dłuższe okresy remisji i spokojny sen. Jeśli niepokoi Cię stan skóry Twój lub Twojego dziecka, nie czekaj. Umów się na konsultację w naszej poradni dermatologicznej i odzyskaj komfort życia.
Skorzystaj z opieki specjalistów
Nasi specjaliści dermatolodzy:
Im wcześniej rozpoczniesz diagnostykę i leczenie, tym lepsze rokowania i mniejsze ryzyko powikłań.
Kontakt
📍 Centrum Medyczne Medici
ul. Henryka Sienkiewicza 43, Radzionków
📞 Telefon: +48 609 318 801
📧 E-mail: kontakt@medici-radzionkow.pl
🌐 www.medici-radzionkow.pl
FAQ – pytania najczęściej zadawane przez pacjentów
Z połączenia predyspozycji genetycznych, zaburzeń bariery skórnej, nadreaktywności układu odpornościowego oraz czynników środowiskowych.
Objawy mogą ujawnić się pod wpływem stresu, infekcji, zmian hormonalnych, ekspozycji na alergeny lub uszkodzenia bariery skórnej.
Jest sucha, zaczerwieniona, swędząca, często z grudkami, pęcherzykami, sączeniem lub pęknięciami.
Rozpoznanie stawia lekarz na podstawie obrazu klinicznego, przewlekłego świądu i wywiadu; nie ma jednego testu potwierdzającego AZS.
Może pojawić się eozynofilia, ale morfologia nie potwierdza jednoznacznie AZS.
Z łuszczycą, świerzbem, alergicznym zapaleniem skóry lub grzybicą.
Detergentów, alkoholu w kosmetykach, wełny, suchego powietrza, stresu i gwałtownych zmian temperatury.
Roztocza, sierść, pyłki, alergeny pokarmowe oraz detergenty i kosmetyki.
Najczęściej jesienią i zimą, przy stresie, infekcjach i kontakcie z alergenami.
Nieleczone może prowadzić do infekcji, blizn, zaburzeń snu i obniżenia jakości życia.