Dysfagia – czym jest utrudnione połykanie?
Dysfagia to medyczne określenie trudności w przełykaniu pokarmów lub płynów. Jest to objaw zaburzeń dotyczących fazy ustnej, gardłowej lub przełykowej połykania. Kod ICD-10 tego zaburzenia to R13.
Może dotyczyć zarówno problemu z rozpoczęciem połykania, jak i sytuacji, gdy pokarm wolno przemieszcza się przez gardło lub zatrzymuje się w przełyku. Płyny lub pokarmy mogą dostawać się do dróg oddechowych, co zwiększa ryzyko zachłystowego zapalenia płuc.
Objawy dysfagii – co powinno zaniepokoić
Typowe sygnały ostrzegawcze:
- uczucie „zalegania” pokarmu w gardle lub za mostkiem
- krztuszenie się lub kaszel podczas lub po posiłku
- zmiana głosu po jedzeniu („mokry głos”)
- wysiłek i wydłużony czas jedzenia
- ból przy połykaniu (odynofagia)
- wyciekanie płynów lub resztek z ust lub nosa
- unikanie jedzenia twardszych pokarmów
- utrata masy ciała, odwodnienie
Jeśli trudności z połykaniem pojawiają się nagle albo szybko narastają, wymagają pilnej konsultacji neurologicznej, laryngologicznej lub gastrologicznej.
Przyczyny – choroby najczęściej prowadzące do dysfagii
Zaburzenie może mieć podłoże:
- neurologiczne: np. udar mózgu (I63), choroba Parkinsona (G20), stwardnienie rozsiane (G35), SLA (G12.2)
- mechaniczne: zwężenie przełyku (K22.2), achalazja (K22.0), nowotwór przełyku (C15)
- pooperacyjne i pozabiegowe: radioterapia okolicy głowy i szyi, urazy, długotrwała intubacja
- u osób starszych w przebiegu osłabienia siły mięśniowej (sarkopenia)
W części przypadków dysfagia wiąże się z zaburzeniem koordynacji i pracy mięśni odpowiedzialnych za zamykanie dróg oddechowych podczas połykania, co zwiększa ryzyko aspiracji pokarmu.
Diagnostyka – jak bada się zaburzenia połykania
Wywiad i ocena kliniczna
Specjalista pyta o rodzaj pokarmów wywołujących trudność, czas trwania objawów, zaleganie pokarmu, zmęczenie podczas posiłku. Przeprowadzana jest ocena klinicznego bezpieczeństwa połykania – także za pomocą prób z różnymi konsystencjami.
Stosuje się również kwestionariusze przesiewowe, takie jak EAT-10, które pomagają ocenić stopień problemu i ryzyko aspiracji.
Badania instrumentalne
- FEES – endoskopowa ocena połykania przez nos, umożliwia bezpośrednie obejrzenie pracy gardła
- VFSS – wideofluoroskopia połykania, czyli badanie RTG w ruchu z kontrastem
- Manometria przełyku – ocena siły skurczów mięśni przełyku i pracy zwieraczy
- Endoskopia górnego odcinka przewodu pokarmowego – przy podejrzeniu przeszkody mechanicznej
Badania laboratoryjne i sygnały alarmowe
Celem jest wykrycie konsekwencji zaburzeń połykania:
- Albumina < 35 g/L → wskazuje na niedożywienie
- CRP > 5 mg/L → może świadczyć o zapaleniu, np. aspiracyjnym
- Utrata masy ciała > 5% w ciągu 3 miesięcy → wymaga interwencji
Niepokoją również: spadki saturacji podczas jedzenia, nawracające infekcje układu oddechowego, odwodnienie.
Leczenie dysfagii – nowoczesne podejście
Rehabilitacja i zmiana sposobu jedzenia
- dostosowanie konsystencji posiłków (dieta półpłynna, miksowana)
- zagęszczanie płynów, aby wolniej przepływały przez gardło
- mniejsze kęsy, spokojne tempo, brak rozmów podczas jedzenia
- pozycja siedząca, głowa lekko pochylona do przodu
- ćwiczenia mięśni języka, gardła i krtani prowadzone przez logopedę klinicznego
- techniki kompensacyjne poprawiające bezpieczeństwo, np. kontrolowane połykanie
Leczenie przyczynowe
- poszerzanie zwężeń przełyku
- leczenie refluksu, zapaleń, infekcji
- zabiegi onkologiczne przy nowotworach
- leczenie chorób neurologicznych
Interwencje specjalistyczne
Gdy połykanie nie jest możliwe lub bardzo ryzykowne:
- żywienie przez sondę nosowo-żołądkową lub gastrostomię
- zaawansowane metody jak stymulacja nerwowo-mięśniowa
Do czego prowadzi nieleczona dysfagia
- zachłystowe zapalenie płuc
- ciężkie niedożywienie białkowo-kaloryczne
- pogorszenie odporności i wydolności
- konieczność żywienia dojelitowego
- utrata samodzielności
Każde krztuszenie się podczas jedzenia wymaga oceny bezpieczeństwa połykania.
Nasi specjaliści zajmujący się tematyka dysfagii:
- lek. Anna Blaszkowska – Neurolog, Rehabilitant Medyczny
- lek. Lidia Liszczyk-Mania – Otolaryngolog
- Dr n.med Agnieszka Krzywicka – Gastrolog, Gastroenterolog
- Dr n. med Katarzyna Górowska-Kowolik – Gastrolog dziecięcy, Pediatra
- mgr Barbara Sitkiewicz – Dietetyk Kliniczny, Psychodietetyk
Przeczytaj również
- Poradnia Neurologiczna
- Poradnia Otolaryngologiczna
- Poradnia Gastrologiczna
- Poradnia Dietetyki Klinicznej
- Zdrowie układu oddechowego i słuchu – profesjonalna diagnostyka i leczenie
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czy dysfagia to objaw raka przełyku?
Może być, ale znacznie częściej wynika z chorób neurologicznych lub zaburzeń motoryki przełyku. Potrzebna jest diagnostyka różnicowa.
Na czym polega dysfagia?
Na utrudnionym, spowolnionym lub niebezpiecznym dla dróg oddechowych przełykaniu pokarmów albo płynów.
Jakie są objawy dysfagii?
Kaszel przy jedzeniu, zaleganie pokarmu, mokry głos, spowolnione połykanie, utrata masy ciała, epizody zachłystowe.
Jak walczyć z dysfagiozą?
Poprzez leczenie choroby powodującej zaburzenia, rehabilitację połykania, modyfikację konsystencji jedzenia i naukę technik bezpiecznego przełykania.
Jak jeść przy dysfagii?
W pozycji siedzącej, powoli, małymi kęsami, stosując pokarmy łatwe do połknięcia i zagęszczone płyny.
Czy dysfagia jest groźna?
Tak, może prowadzić do zachłystowego zapalenia płuc, niedożywienia i odwodnienia, dlatego wymaga oceny specjalisty.
Czy udar może być przyczyną dysfagii?
Tak, bardzo często. Po udarze zaburzenia połykania mogą pojawić się od razu i wymagają natychmiastowej oceny.
Co jest sygnałem ostrzegawczym dysfagii?
Epizody zachłystywania, nagła utrata masy ciała, trudność z połykaniem płynów i szybka progresja objawów.
Czy dysfagia mija?
Może ustąpić po leczeniu lub rehabilitacji, szczególnie jeśli wynikła z choroby o przemijającym charakterze.
Jaki lekarz leczy dysfagię?
Najczęściej neurolog, gastrolog, otorynolaryngolog lub logopeda kliniczny specjalizujący się w zaburzeniach połykania.