Jak zadbać o serce? Aktualne spojrzenie na profilaktykę chorób sercowo-naczyniowych

Najczęstsze choroby sercowo-naczyniowe – jakie schorzenia zagrażają sercu? 

Choroby układu krążenia mogą rozwijać się latami, nie dając żadnych wyraźnych objawów, aż do momentu, w którym dochodzi do poważnego incydentu, takiego jak zawał serca czy udar mózgu. Wśród najczęściej diagnozowanych schorzeń sercowo-naczyniowych wyróżniamy: 

• Chorobę niedokrwienną serca (ChNS) – jej główną przyczyną jest zwężenie tętnic wieńcowych przez blaszki miażdżycowe, które ograniczają dopływ tlenu do mięśnia sercowego. Może objawiać się bólem w klatce piersiowej (dławicą piersiową) lub dusznością. 
• Zawał mięśnia sercowego – to stan, w którym dopływ krwi do serca zostaje całkowicie zablokowany. W wyniku tego komórki serca zaczynają obumierać, co może prowadzić do trwałego uszkodzenia serca, a nawet śmierci. 
• Nadciśnienie tętnicze – to cichy zabójca, który stopniowo uszkadza naczynia krwionośne i serce, zwiększając ryzyko zawału, niewydolności serca i udaru mózgu. Długotrwałe nieleczone nadciśnienie prowadzi do przerostu lewej komory serca, co może skutkować niewydolnością serca. 
• Migotanie przedsionków – zaburzenie rytmu serca, które zwiększa ryzyko powstawania zakrzepów i udaru mózgu. Często pacjenci nie zdają sobie sprawy z arytmii, dopóki nie dojdzie do powikłań. 
• Niewydolność serca – gdy serce nie jest w stanie efektywnie pompować krwi, dochodzi do zastoju płynów w organizmie, co prowadzi do obrzęków, duszności i przewlekłego zmęczenia. 

Czynniki ryzyka chorób serca wg ESC 2021 

Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne (ESC) wskazuje na kluczowe czynniki ryzyka, które mają bezpośredni wpływ na rozwój chorób sercowo-naczyniowych. Niektóre z nich można modyfikować poprzez zmianę stylu życia, inne – jak predyspozycje genetyczne – wymagają szczególnej uwagi i regularnej kontroli zdrowia. 

1. Otyłość – szczególnie brzuszna, zwiększa ryzyko nadciśnienia, cukrzycy i miażdżycy 

Otyłość, zwłaszcza tzw. otyłość brzuszna (wisceralna), jest jednym z najistotniejszych czynników ryzyka chorób serca. Nadmiar tkanki tłuszczowej w okolicy jamy brzusznej wpływa na podwyższenie ciśnienia krwi, zaburzenia gospodarki lipidowej oraz rozwój insulinooporności, co prowadzi do cukrzycy typu 2. 

Tkanka tłuszczowa trzewna aktywnie wydziela substancje prozapalne, które sprzyjają przewlekłemu stanowi zapalnemu w organizmie. To z kolei przyczynia się do rozwoju miażdżycy, zwiększonego ryzyka powstawania zakrzepów oraz uszkodzenia naczyń krwionośnych, co może prowadzić do nadciśnienia tętniczego, zawału serca i udaru mózgu. 

2. Nadciśnienie tętnicze – cichy zabójca naczyń krwionośnych i serca 

Nadciśnienie tętnicze (ciśnienie skurczowe powyżej 140 mmHg lub rozkurczowe powyżej 90 mmHg) to jeden z najczęściej występujących i jednocześnie najbardziej lekceważonych czynników ryzyka. 

Długotrwałe podwyższone ciśnienie: 
✔ powoduje uszkodzenie naczyń krwionośnych, co zwiększa ryzyko powstawania blaszek miażdżycowych, 
✔ obciąża serce, zmuszając je do cięższej pracy, co prowadzi do przerostu lewej komory serca i niewydolności serca, 
✔ zwiększa ryzyko udaru mózgu i zawału serca. 

Najczęściej rozwija się bezobjawowo, dlatego tak ważne są regularne pomiary ciśnienia krwi. 

3. Cukrzyca – ukryte zagrożenie dla serca 

Osoby chore na cukrzycę są znacznie bardziej narażone na rozwój chorób serca. Przewlekle podwyższony poziom glukozy we krwi prowadzi do: 
✔ uszkodzenia naczyń krwionośnych, przyspieszając proces miażdżycowy, 
✔ upośledzenia funkcji śródbłonka, co zwiększa ryzyko zakrzepów, 
✔ rozwoju nadciśnienia i dyslipidemii, co dodatkowo obciąża układ krążenia. 

Według badań, pacjenci z cukrzycą typu 2 mają 2–4 razy wyższe ryzyko zawału serca i udaru mózgu niż osoby bez cukrzycy. Dlatego tak ważne jest utrzymywanie prawidłowego poziomu cukru we krwi, zdrowa dieta i aktywność fizyczna. 

4. Palenie papierosów – śmiertelne zagrożenie dla naczyń krwionośnych 

Substancje chemiczne zawarte w dymie tytoniowym przyczyniają się do: 
✔ uszkodzenia śródbłonka naczyń krwionośnych, co zwiększa ryzyko ich zwężenia i powstawania zakrzepów, 
✔ przyspieszenia procesów miażdżycowych, co ogranicza przepływ krwi do serca i mózgu, 
✔ zwiększonego poziomu „złego” cholesterolu LDL i obniżenia „dobrego” HDL, 
✔ podwyższenia ciśnienia krwi i przyspieszenia akcji serca, co dodatkowo obciąża układ krążenia. 

Osoby palące papierosy są aż 2 razy bardziej narażone na zawał serca niż osoby niepalące. Na szczęście, rzucenie palenia już po kilku miesiącach znacząco obniża ryzyko chorób serca, a po kilku latach ryzyko zawału serca wraca do poziomu osoby niepalącej. 

5. Brak aktywności fizycznej – zagrożenie dla serca i metabolizmu 

Siedzący tryb życia jest coraz częstszym problemem, który prowadzi do: 
✔ wzrostu masy ciała i gromadzenia tłuszczu trzewnego, 
✔ obniżenia wrażliwości na insulinę i zwiększenia ryzyka cukrzycy, 
✔ podwyższenia ciśnienia krwi i zaburzeń lipidowych. 

Badania pokazują, że osoby, które regularnie ćwiczą (minimum 150 minut umiarkowanej aktywności tygodniowo), mają 30-50% niższe ryzyko chorób serca. Nawet codzienny 30-minutowy spacer może przynieść znaczące korzyści zdrowotne. 

6. Dieta bogata w tłuszcze nasycone i cukry – prosta droga do miażdżycy 

Nieodpowiednia dieta to jeden z głównych czynników prowadzących do nadwagi, otyłości, cukrzycy i chorób serca. Spożywanie dużych ilości tłuszczów nasyconych i cukrów prostych: 
✔ prowadzi do podwyższenia poziomu złego cholesterolu LDL, który odkłada się w naczyniach krwionośnych, 
✔ powoduje insulinooporność, co zwiększa ryzyko cukrzycy, 
✔ przyczynia się do zwiększenia ciśnienia krwi, co dodatkowo obciąża układ krążenia. 

Dieta bogata w warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, zdrowe tłuszcze (np. oliwa z oliwek, awokado, orzechy) oraz ryby znacząco zmniejsza ryzyko miażdżycy i chorób serca. 

Nowa definicja i diagnostyka otyłości – więcej niż tylko BMI 

Do niedawna otyłość diagnozowano głównie na podstawie wskaźnika masy ciała (BMI), jednak okazało się, że ta metoda nie zawsze jest dokładna. Najnowsze badania The Lancet Diabetes & Endocrinology (2025) pokazują, że otyłość to coś więcej niż tylko nadmiar kilogramów – to choroba przewlekła, systemowa, która negatywnie wpływa na funkcjonowanie całego organizmu. 

Nowe kryteria diagnostyczne otyłości 

Wprowadzono podział na otyłość prekliniczną i kliniczną, aby precyzyjniej określić ryzyko zdrowotne: 

• Otyłość prekliniczna – oznacza nadmierną ilość tkanki tłuszczowej, ale jeszcze bez wyraźnych objawów chorobowych. Osoby w tym stadium są narażone na rozwój poważniejszych schorzeń, ale mogą jeszcze uniknąć ich konsekwencji. 
• Otyłość kliniczna – gdy nadmiar tkanki tłuszczowej już prowadzi do poważnych chorób, takich jak nadciśnienie, cukrzyca typu 2 czy choroba wieńcowa. 

Według nowych wytycznych diagnoza otyłości powinna obejmować nie tylko BMI, ale również: 

• Obwód talii i stosunek talii do bioder, 
• Pomiar składu ciała (np. DEXA, bioimpedancja elektryczna), 
• Badania laboratoryjne i obrazowe, które ocenią wpływ nadmiaru tkanki tłuszczowej na narządy wewnętrzne. 

Statystyki – jak otyłość wpływa na zdrowie serca? 

Badania wskazują, że: 

• Otyłość dotyka już ponad 1 miliarda ludzi na świecie, a liczba ta stale rośnie. 
• Osoby z BMI powyżej 40 kg/m² mają 2–4 razy wyższe ryzyko zawału serca niż osoby o prawidłowej masie ciała. 
• 75% osób z otyłością kliniczną ma współistniejące nadciśnienie tętnicze. 
• U 90% pacjentów z cukrzycą typu 2 nadmierna masa ciała jest kluczowym czynnikiem ryzyka 

Jak dbać o serce? Zalecenia Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC 2021) 

Dbanie o zdrowie serca nie ogranicza się jedynie do unikania tłustych potraw czy rzucenia palenia. To kompleksowe podejście obejmujące zmianę stylu życia, regularne badania profilaktyczne i – w razie potrzeby – leczenie farmakologiczne. Choroby sercowo-naczyniowe rozwijają się latami, dlatego ich prewencja powinna rozpocząć się jak najwcześniej. Wprowadzenie odpowiednich nawyków może nie tylko zmniejszyć ryzyko nadciśnienia, zawału czy udaru, ale także poprawić jakość życia i dodać nam energii na co dzień. 

Zdrowy styl życia – fundament zdrowego serca 

1. Regularna aktywność fizyczna 
Ruch to jedno z najlepszych lekarstw dla serca. Badania pokazują, że osoby, które regularnie ćwiczą, mają o 30-50% niższe ryzyko chorób sercowo-naczyniowych niż osoby prowadzące siedzący tryb życia. Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne zaleca co najmniej 150 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo, co oznacza np. 30 minut spaceru dziennie. Nie musisz od razu biegać maratonów – wystarczy codzienna aktywność: 

• spacery na świeżym powietrzu, 
• jazda na rowerze, 
• pływanie, 
• taniec, 
• ćwiczenia wzmacniające, jak joga czy pilates. 

Ważne jest, by znaleźć aktywność, która sprawia przyjemność – wówczas łatwiej utrzymać regularność. Już kilka tygodni ruchu może obniżyć ciśnienie krwi, poprawić krążenie i zmniejszyć poziom „złego” cholesterolu LDL. 

2. Zdrowa dieta – co jeść, by wzmocnić serce? 
To, co kładziemy na talerzu, ma ogromny wpływ na kondycję naszego serca. Najlepszym wyborem jest dieta śródziemnomorska, bogata w: 

• warzywa i owoce – są źródłem antyoksydantów, które chronią naczynia krwionośne, 
• zdrowe tłuszcze – oliwa z oliwek, orzechy i tłuste ryby dostarczają nienasyconych kwasów tłuszczowych, które obniżają poziom cholesterolu, 
• produkty pełnoziarniste – chleb razowy, kasze i brązowy ryż pomagają kontrolować poziom cukru we krwi, 
• rośliny strączkowe – fasola, ciecierzyca czy soczewica to świetne źródło błonnika i białka roślinnego. 

Z kolei należy unikać nadmiaru czerwonego mięsa, tłustych i przetworzonych produktów, słodyczy i fast foodów, które zawierają szkodliwe tłuszcze trans i nadmiar soli. 

3. Kontrola masy ciała – dlaczego utrata nawet kilku kilogramów robi różnicę? 
Nadwaga i otyłość to jedne z głównych czynników ryzyka chorób serca. Nadmiar tkanki tłuszczowej sprzyja: 

• nadciśnieniu, 
• miażdżycy, 
• cukrzycy typu 2, 
• stanom zapalnym organizmu. 

Dobra wiadomość jest taka, że nawet niewielka redukcja masy ciała (o 5-10%) może przynieść ogromne korzyści zdrowotne. Obniża się wtedy ciśnienie krwi, poziom cholesterolu LDL i ryzyko cukrzycy. Ważne, by proces odchudzania był stopniowy i oparty na zdrowych nawykach, a nie restrykcyjnych dietach. 

4. Redukcja stresu i dbanie o odpoczynek 
Przewlekły stres ma ogromny wpływ na serce – powoduje wzrost ciśnienia krwi, przyspiesza tętno i sprzyja odkładaniu się tłuszczu trzewnego. Znalezienie sposobów na relaks, takich jak medytacja, głębokie oddychanie, spacery na świeżym powietrzu czy rozmowa z bliskimi, pomaga złagodzić negatywny wpływ stresu na organizm. 

Sen również odgrywa istotną rolę. Osoby śpiące mniej niż 6 godzin na dobę są bardziej narażone na nadciśnienie i choroby serca. Warto więc zadbać o regularność snu i odpowiednią higienę nocnego odpoczynku. 

Diagnostyka i leczenie – nie czekaj na pierwsze objawy! 

1. Regularne badania profilaktyczne 
Choroby sercowo-naczyniowe często rozwijają się bezobjawowo, dlatego tak ważne są badania kontrolne. Każda osoba po 40. roku życia powinna regularnie sprawdzać ciśnienie krwi, poziom cholesterolu i glukozy we krwi. Jeśli w rodzinie występowały choroby serca, warto rozpocząć badania jeszcze wcześniej. 

Najważniejsze badania diagnostyczne: 

• EKG (elektrokardiogram) – pozwala wykryć zaburzenia rytmu serca i niedokrwienie mięśnia sercowego, 
• Echokardiografia – umożliwia ocenę struktury i funkcji serca, 
• Test wysiłkowy – pomaga zdiagnozować niewydolność serca, 
• Pomiar poziomu cholesterolu i cukru we krwi – kluczowe w wykrywaniu cukrzycy i miażdżycy. 

2. Leczenie farmakologiczne 
Jeśli zmiana stylu życia nie wystarcza, konieczne może być stosowanie leków: 

• Statyny – obniżają poziom „złego” cholesterolu LDL, 
• Leki przeciwnadciśnieniowe – pomagają utrzymać prawidłowe ciśnienie, 
• Leki przeciwcukrzycowe – stosowane u pacjentów z cukrzycą typu 2, 
• Leki przeciwpłytkowe (np. aspiryna) – zmniejszają ryzyko zakrzepów i zawału serca. 

W niektórych przypadkach, gdy pacjent zmaga się z zaawansowaną otyłością i współistniejącymi chorobami, rozważa się chirurgiczne leczenie otyłości (bariatria), które może znacznie poprawić rokowania i jakość życia. 

Podsumowanie – zdrowe serce na całe życie 

Nowe wytyczne Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC 2021) oraz najnowsza definicja otyłości z The Lancet 2025 pokazują, że prewencja chorób sercowo-naczyniowych zaczyna się od zdrowego stylu życia. Nie chodzi o restrykcje czy rezygnację ze wszystkiego, co lubimy, ale o świadome wybory każdego dnia. 

Aktywność fizyczna, zdrowa dieta, redukcja stresu i regularne badania to fundamenty zdrowego serca. Warto pamiętać, że dbanie o serce to inwestycja w dłuższe, lepsze życie. Każda mała zmiana – zdrowszy posiłek, 30-minutowy spacer, rezygnacja z papierosów – przybliża nas do lepszego zdrowia i samopoczucia. Zadbaj o swoje serce już dziś! ❤️