Kamica nerkowa: jak ją rozpoznać, leczyć i zapobiegać nawrotom

Silny ból pleców, krwiomocz lub nagły atak kolki nerkowej mogą być pierwszym sygnałem kamicy nerkowej. To schorzenie dotyka tysięcy osób każdego roku i ma tendencję do nawrotów. W 2024 roku liczba udzielonych porad urologicznych dotyczących kamicy wyniosła ponad 200 tysięcy.

Z poniższego artykułu dowiesz się, jak rozpoznać kamicę nerkową, kiedy zgłosić się do lekarza i jak skutecznie zapobiegać powstawaniu kamieni.

Czym jest kamica nerkowa?

Kamica moczowa to obecność złogów (kamieni moczowych) w układzie moczowym. Gdy złogi występują w kielichach i miedniczce nerkowej, mówi się o kamicy nerkowej. Złogi mogą się również przemieszczać do moczowodów oraz pęcherza moczowego.

Kamica nerkowa dotyka około 10% mężczyzn w wieku 40-50 lat i 5% kobiet w wieku 50-70 lat.

W systemie ICD-10 choroba ta została sklasyfikowana pod kodem N20 – Kamica nerki i moczowodu.

Przyczyny kamicy nerkowej – dlaczego powstają kamienie?

Złogi zbudowane są z substancji chemicznych naturalnie występujących w moczu. W przypadku kamicy nerkowej problemem jest ich zbyt wysokie stężenie – nie dochodzi wtedy do ich całkowitego rozpuszczenia i tworzą się kryształki. Gdy są drobne, tworzą tzw. „piasek”; z czasem łączą się w coraz większe „kamienie”. Najczęściej zbudowane są ze szczawianu lub fosforanu wapnia, rzadziej z fosforanu magnezowo-amonowego, kwasu moczowego, cystyny.

Pomimo odpowiedniej diagnostyki, trudno jest wskazać bezpośrednią przyczynę tworzenia się kamieni nerkowych. Powodem mogą być różne zaburzenia i dolegliwości, takie jak:

• Nieprawidłowy odpływ moczu z jednej lub obu nerek
• Zbyt małe stężenie substancji powstrzymujących tworzenie się złogów (np. magnez, cytryniany)
• Współistniejące choroby sprzyjające kamicy
• Operacje jelita cienkiego
• Przyjmowanie zbyt dużych dawek witaminy D, preparatów wapnia, witaminy C

Objawy kamicy nerkowej – jak ją rozpoznać?

Typowym objawem kamicy moczowej jest kolka nerkowa. Jest to nagły, niezwykle silny ból w okolicach lędźwi, który może promieniować do pachwiny, dolnej części brzucha, ud oraz narządów płciowych. Może występować tępy ból pleców, często mylony z chorobami kręgosłupa. Wielu chorych podczas kolki czuje nudności i wymiotuje.

Przyczyną kolki nerkowej jest przemieszczanie się kamienia z nerki, przez moczowód, do pęcherza moczowego. To powoduje podrażnienie i częściowe lub całkowite zatkanie moczowodu. 

To, jak długo chory odczuwa ból, zależy od rozmiaru złogów. Jeżeli kamień moczowy jest niewielki (ma średnicę poniżej 5 mm), może dość szybko zostać wydalony i ból trwa krótko. W przypadku większych złogów kolka nerkowa może trwać wiele dni i wymagać interwencji urologicznej.

Inne objawy kamienia moczowego przemieszczającego się przez moczowód do pęcherza to:

• częste parcie na mocz (uczucie potrzeby oddania moczu)
• pieczenie podczas oddawania moczu
• uczucie niecałkowitego opróżnienia pęcherza
• gorączka, dreszcze
• krwiomocz
• u mężczyzn – ból promieniujący do czubka prącia

Kamica nerkowa – badania diagnostyczne

Gdy tylko pojawią się typowe objawy kolki nerkowej lub krwiomocz, lekarz zleca wykonanie badań obrazowych – USG jamy brzusznej lub tomografię komputerową. Badania te pozwalają ocenić liczbę, wielkość oraz lokalizację kamieni w układzie moczowym.

W celu ustalenia przyczyny powstawania kamieni zaleca się wykonanie badań laboratoryjnych krwi i moczu. Nieprawidłowe wartości mogą wskazywać na mechanizm powstawania kamieni i stanowią podstawę do dalszych zaleceń, takich jak modyfikacja diety lub włączenie leczenia farmakologicznego.

Badania mające na celu ustalenie przyczyny kamicy nerkowej są szczególnie wskazane w przypadku kolejnych epizodów choroby, stwierdzenia dużych lub licznych kamieni – zwłaszcza w obu nerkach – oraz zawsze u dzieci.

Inne choroby wykrywane w poradni

Wiele schorzeń urologicznych daje objawy podobne do ataku kamicy moczowej (takie jak ból pleców, krwiomocz czy problemy z mikcją). Diagnostyka w poradni pozwala na wykluczenie lub wykrycie także takich chorób jak:

Zakażenia dróg moczowych (ZUM) Kod ICD-10: N39.0

To stan zapalny wywołany obecnością drobnoustrojów (najczęściej bakterii) w układzie moczowym. Może obejmować dolne drogi moczowe (zapalenie pęcherza, cewki) lub górne (zapalenie nerek).  W roku 2024 poradę urologiczną dotyczącą ZUM otrzymało ponad 170 tys. pacjentów.

Łagodny przerost prostaty (BPH) Kod ICD-10: N40

Nienowotworowe, postępujące z wiekiem powiększenie gruczołu krokowego (prostaty) u mężczyzn. Powiększony gruczoł może blokować odpływ moczu i powodować silne parcie na pęcherz, co bywa mylone z objawami kamienia tkwiącego w cewce lub dolnym odcinku moczowodu. W 2024 roku zdiagnozowano ponad 1 700 tys. przypadków.

Nowotwory układu moczowego

Grupa chorób polegająca na niekontrolowanym namnażaniu się nieprawidłowych komórek w narządach układu moczowego (najczęściej w pęcherzu, nerkach, prostacie lub jądrach). ich pierwszym, a czasem jedynym objawem, podobnie jak w przypadku kamicy, bywa pojawienie się krwi w moczu (krwiomocz), co wymaga pilnej diagnostyki różnicowej.

Kamica nerkowa – jak wygląda leczenie?

Leczenie kamicy nerkowej zależy w gruncie rzeczy od wielkości złogów. Gdy są one małe, a ich objawem jest jedynie ból, zazwyczaj wystarcza stosowanie leków przeciwbólowych i rozkurczowych. Ważne jest picie dużej ilości płynów, tak aby dobowa objętość wydalanego moczu wynosiła około 2 l. Jedynym wyjątkiem jest sok z grejpfruta, który wspomaga powstawanie kamieni nerkowych.

Silny lub nasilający się ból wymaga leczenia pod kontrolą lekarza, zastosowania mocniejszych leków oraz wykonania badań diagnostycznych.

Operacyjne usuwanie kamieni moczowych jest obecnie rzadko konieczne. Dostępne są inne skuteczne, mało inwazyjne metody leczenia. Najczęściej stosuje się litotrypsję pozaustrojową (ESWL), polegającą na rozbijaniu kamieni falą wstrząsową na drobne fragmenty, które są następnie wydalane z moczem – zabieg zwykle nie wymaga znieczulenia ani hospitalizacji. W przypadku dużych lub trudno położonych złogów wykonuje się nefrolitotrypsję przezskórną (PCNL), przeprowadzaną w znieczuleniu, polegającą na usunięciu kamieni przez niewielkie nacięcie skóry. Kamienie zlokalizowane w moczowodzie usuwa się natomiast za pomocą ureterorenoskopii (URS), czyli endoskopowego zabiegu bez nacinania tkanek. Dzięki tym metodom większość pacjentów szybko wraca do codziennej aktywności.

Czy kamicę nerkową można wyleczyć na stałe?

Jeżeli raz wystąpił atak kolki nerkowej, w 50% przypadków problem powróci w ciągu najbliższych 5 do 10 lat. Niektórzy pacjenci zmagają się z kamicą moczową nawet przez kilkadziesiąt lat, wielokrotnie „rodząc” kamienie – w takich sytuacjach konieczna jest dokładna diagnostyka przyczyny oraz wdrożenie działań profilaktycznych.

Dzięki nowoczesnym zabiegom urologicznym kamienie moczowe można niemal zawsze skutecznie usunąć, a stosowanie się do zaleceń dotyczących stylu życia i leczenia pozwala u wielu pacjentów zapobiec powstawaniu nowych złogów. W wielu przypadkach kamicę nerkową da się więc skutecznie kontrolować lub całkowicie wyeliminować, jednak wymaga to systematyczności i długotrwałego przestrzegania zaleceń.

Czy kamicę nerkową można leczyć samemu?

Osoby, u których wcześniej zdiagnozowano kamicę nerkową i które w przeszłości doświadczały typowych objawów ustępujących w ciągu kilku dni — często wraz z samoistnym wydaleniem niewielkiego złogu — a jednocześnie nie cierpią na inne schorzenia, szczególnie przewlekłe, mogą rozpocząć leczenie samodzielnie. W takich przypadkach dopuszczalne jest stosowanie dostępnych bez recepty leków przeciwbólowych i rozkurczowych, wcześniej zaleconych przez lekarza, oraz zwiększenie podaży płynów do około 3–4 litrów dziennie.

Samodzielnego leczenia nie wolno podejmować w przypadku wystąpienia kolki nerkowej u dzieci oraz u kobiet w ciąży!

Kamica nerkowa – kiedy iść do lekarza?

Konsultacja lekarska jest konieczna w następujących sytuacjach:

• Dolegliwości występują po raz pierwszy w życiu: lekarz musi ustalić ich przyczynę i ewentualnie skierować pacjenta do szpitala lub innego specjalisty.
• Zmiana charakteru objawów: ból jest silniejszy niż zazwyczaj, zmienił swoją specyfikę lub nie ustępuje w krótkim czasie.
• Objawy alarmowe: gorączka, obecność krwi w moczu (krwiomocz), zatrzymanie lub znaczne zmniejszenie ilości oddawanego moczu, nudności i wymioty.

Jak zmniejszyć ryzyko powstawania kamieni nerkowych?

W celu zmniejszenia ryzyka powstawania kamicy nerkowej zaleca się regularne przyjmowanie odpowiedniej ilości płynów, szczególnie w sytuacjach zwiększonego zapotrzebowania organizmu, takich jak wysoka temperatura otoczenia, intensywny wysiłek fizyczny czy gorączka. Istotną rolę odgrywa również właściwa dieta – ograniczenie spożycia mięsa i soli na rzecz większej ilości warzyw i owoców pomaga zmniejszyć ryzyko tworzenia się kamieni nerkowych. Takie działania profilaktyczne są szczególnie ważne u osób, u których kamica nerkowa występuje rodzinnie.

Należy pamiętać, że kamienie moczowe częściej powstają u osób z przewlekłymi zakażeniami układu moczowego lub zaburzeniami odpływu moczu. Skuteczne leczenie tych schorzeń znacząco ogranicza ryzyko rozwoju kamicy nerkowej.

Skorzystaj z opieki specjalistów

Nasi specjaliści urolodzy:

• Lek. Jan Wilczek
• Lek. Bartosz Bujała
• Dr n. med. Tadeusz Dzióba

FAQ – pytania najczęściej zadawane przez pacjentów