Nadciśnienie samoistne — co to znaczy i dlaczego to ważne?

Definicja i charakterystyka nadciśnienia pierwotnego

Nadciśnienie samoistne (pierwotne) to stan, w którym ciśnienie tętnicze krwi utrzymuje się przewlekle podwyższone, bez wykrywalnej przyczyny drugo-rzędowej (np. schorzeń nerek, zaburzeń hormonalnych).
W kodzie ICD-10 nadciśnienie pierwotne oznaczone jest jako I10.

W około 90%–95% przypadków nadciśnienia tętniczego występuje właśnie postać pierwotna — dziedzina czynników genetycznych i środowiskowych.

Czynniki ryzyka i predyspozycje środowiskowe/trybu życia — otyłość, nadwaga, dieta bogata w sól, niska aktywność fizyczna, przewlekły stres — często sprzyjają rozwojowi nadciśnienia pierwotnego.

Jak rozpoznaje się nadciśnienie I10 — diagnostyka i kryteria

Pomiar ciśnienia — kiedy stwierdzić nadciśnienie

Diagnoza nadciśnienia pierwotnego wymaga powtarzalnych pomiarów BP (ciśnienia): nie wystarczy pojedynczy pomiar. Zaleca się co najmniej dwa–trzy pomiary przy różnych okazjach.
Możliwe metody: pomiar w gabinecie, pomiar domowy (HBPM), lub 24-godzinne ambulatoryjne monitorowanie ciśnienia (ABPM) — szczególnie przy podejrzeniu skoków, “białego fartucha” lub nocnych wzrostów BP.

Klasyfikacja ciśnienia — normy i stopnie nadciśnienia

Zgodnie z wytycznymi European Society of Hypertension (ESH, 2023) – używaną także w Polsce – wartości BP dzieli się następująco:

Kategoria	Skurczowe (SBP) mmHg	Rozkurczowe (DBP) mmHg
Optymalne	< 120	< 80
Normalne	120–129	80–84
High-normal (ciśnienie podwyższone)	130–139 i/lub 85–89
Nadciśnienie, stopień 1 (Grade 1)	140–159 i/lub 90–99
Nadciśnienie, stopień 2 (Grade 2)	160–179 i/lub 100–109
Nadciśnienie, stopień 3 (Grade 3)	≥ 180 i/lub ≥ 110

Jeśli wartości BP utrzymują się na poziomie ≥ 140/90 mmHg przy wielokrotnych pomiarach — można rozpoznać nadciśnienie tętnicze (I10).

Badania dodatkowe i ocena ryzyka sercowo-naczyniowego

W ramach diagnostyki nadciśnienia pierwotnego często zlecane są:

badania krwi: kreatynina, eGFR (funkcja nerek), glikemia, profil lipidowy — by ocenić czynniki współistniejące (np. dyslipidemię, cukrzycę), które wpływają na zagrożenie sercowo-naczyniowe;
badanie moczu — by sprawdzić obecność białkomoczu, co wskazywałoby na uszkodzenie nerek;
w razie wskazań — badania obrazowe: echokardiografia (ocena serca, przerostu lewej komory), USG naczyń, ocena narządów docelowych: serce, nerki, naczynia.

Celem jest ocena, czy nadciśnienie doprowadziło już do zmian narządowych (tzw. HMOD — hypertensive-mediated organ damage) — co wpływa na decyzje terapeutyczne.

Objawy — co może odczuwać pacjent

Nadciśnienie pierwotne często przebiega bezobjawowo — dlatego bywa nazywane “cichym zabójcą”.

Jeśli objawy się pojawiają — mogą to być:

bóle głowy — zwłaszcza poranne, w okolicy potylicznej; zawroty głowy; szumy uszne; uderzenia gorąca;
zaburzenia snu, bezsenność, uczucie zmęczenia;
przemijające zaburzenia widzenia, zamglenie; sztywność karku; drętwienia, mrowienia;
duszność przy wysiłku, nagłe skoki ciśnienia mogą wywoływać ból w klatce piersiowej;

Wysokie BP (np. ≥180/110 mmHg) może dawać krytyczne objawy:

silny ból głowy,
duszność,
kołatanie serca,
krwawienie z nosa,
zaburzenia widzenia — stan zagrożenia, wymaga pilnej konsultacji.

Dlaczego nadciśnienie pierwotne wymaga leczenia — ryzyko i powikłania

Nieleczone lub źle kontrolowane nadciśnienie zwiększa ryzyko:

chorób serca — przerostu lewej komory, niewydolności serca, choroby wieńcowej;
udaru mózgu, zawału serca;
uszkodzenia nerek, przewlekłej choroby nerek (CKD), białkomoczu;
zmian naczyniowych — pogrubienia ściany tętnic, twardnienia naczyń;
uszkodzenia narządów docelowych (serce, mózg, nerki, naczynia).

Ryzyko rośnie proporcjonalnie do poziomu ciśnienia, a nawet wartości “high-normal” (130–139/85–89) wiążą się z podwyższonym ryzykiem zdarzeń sercowo-naczyniowych w długim okresie.

Leczenie nadciśnienia pierwotnego — strategia kardiologiczna

H3: Cele terapeutyczne — jak nisko zmniejszyć ciśnienie

Zgodnie z nowymi wytycznymi European Society of Cardiology (ESC, 2024) i ESH, dla większości pacjentów celem skurczowego BP (SBP) jest 120–129 mmHg (jeśli leczenie jest dobrze tolerowane).

Jeśli docelowy zakres nie jest tolerowany — zaleca się dążyć do wartości możliwie najniższej, przy zachowaniu bezpieczeństwa (zasada ALARA).

Poprzednio standardem było BP < 140/90 mmHg.

Farmakoterapia — leki obniżające ciśnienie

Najczęściej stosowane grupy leków:

inhibitory ACE (np. enalapril), lub blokery receptora angiotensyny (ARB, np. losartan);
diuretyki tiazydowe lub tiazydopodobne;
blokery kanału wapniowego (dihydropirydynowe, np. amlodypina);
w razie konieczności, beta-blokery — choć ich stosowanie jako leków pierwszego rzędu jest opcjonalne.

W wielu przypadkach stosowana jest terapia skojarzona (kombo dwóch leków) — zwiększa skuteczność, poprawia kontrolę BP, ułatwia przestrzeganie leczenia (adherencję).

Modyfikacja stylu życia — fundament terapii nadciśnienia

Obok leków:

ograniczenie spożycia soli; zmniejszenie spożycia sodu;
dieta bogata w warzywa i owoce, źródła potasu i wapnia;
redukcja masy ciała, jeżeli nadwaga/otyłość;
regularna aktywność fizyczna (np. 150 min/tydz. umiarkowanego wysiłku lub odpowiadające ćwiczenia oporowe);
redukcja stresu, unikanie nadmiernego spożycia alkoholu, rezygnacja z używek;

Zmiany stylu życia często pozwalają na opóźnienie lub zmniejszenie dawki leków hipotensyjnych.

Kiedy wyniki lub objawy powinny niepokoić — alarmowe wskazania (kiedy zgłosić się do kardiologa)

Powody do pilnej konsultacji kardiologicznej lub internistycznej:

BP ≥ 180/110 mmHg (lub skok ciśnienia) – ryzyko ostrego powikłania.
Objawy: silny ból głowy, zawroty, duszności, ból w klatce piersiowej, zaburzenia widzenia, krwawienia z nosa, kołatanie — mogą wskazywać na uszkodzenia narządów docelowych lub stan zagrożenia.
Nieprawidłowości w badaniach: np. pogorszenie funkcji nerek, białkomocz, nieprawidłowy profil lipidowy, zaburzenia glikemii — wymagają oceny, korekty leczenia i monitoringu.
Niewystarczająca kontrola BP pomimo leczenia (terapia niedostatecznie skuteczna) — wskazuje na potrzebę optymalizacji terapii lub badania przyczyn dodatkowych (np. nadciśnienie wtórne).

Najczęstsze choroby współistniejące i powikłania rozpoznawane przez kardiologa

Podczas wizyty kardiologicznej u pacjentów z nadciśnieniem pierwotnym często diagnozuje się albo monitoruje:

zaburzenia lipidowe: podwyższony cholesterol LDL, hipertriglicerydemia — co zwiększa ryzyko miażdżycy;
● cukrzycę lub nieprawidłową glikemię — ważne z uwagi na skojarzony wzrost ryzyka sercowo-naczyniowego;
przewlekłą chorobę nerek (CKD), białkomocz — nadciśnienie może przyspieszać progresję uszkodzenia nerek;
przerost lewej komory serca, zmiany w naczyniach, twardnienie naczyń — które mogą prowadzić do choroby wieńcowej, niewydolności serca, zawału, udaru;
inne uszkodzenia narządów docelowych (oczy, naczynia, nerki, mózg).

Nadciśnienie samoistne a inne choroby układu krążenia

Nadciśnienie a choroba wieńcowa

Podwyższone ciśnienie tętnicze zwiększa zapotrzebowanie mięśnia sercowego na tlen i jednocześnie przyspiesza rozwój miażdżycy. Powoduje to większe ryzyko dławicy piersiowej, zawału i konieczności rewaskularyzacji. Kardiolog ocenia ryzyko wieńcowe na podstawie ciśnienia, profilu lipidowego i objawów bólowych w klatce piersiowej.

Nadciśnienie a niewydolność serca

Przewlekły wzrost ciśnienia prowadzi do przerostu lewej komory. Z czasem kurczliwość ulega osłabieniu i rozwija się niewydolność serca z dusznością wysiłkową oraz obrzękami kończyn.

Nadciśnienie a udar mózgu i TIA

Nieprawidłowe ciśnienie tętnicze zwiększa ryzyko udaru krwotocznego i niedokrwiennego. Przy nagłych skokach BP mogą wystąpić zaburzenia widzenia, mowy i równowagi.

Nadciśnienie samoistne u różnych grup pacjentów

Nadciśnienie u osób młodych

Wymaga pogłębionej diagnostyki w kierunku nadciśnienia wtórnego. Często współistnieją: otyłość, insulinooporność, zaburzenia lipidowe.

Nadciśnienie u osób starszych

Częściej dominuje komponenta skurczowa (sztywność naczyń). Leczenie musi uwzględniać wielolekowość oraz ryzyko niedociśnienia i upadków.

Nadciśnienie a cukrzyca

Podwaja ryzyko zawału i udaru. Pożądane niższe cele BP. Obowiązkowa kontrola glikemii i nerek.

Nadciśnienie a przewlekła choroba nerek

Nadciśnienie przyspiesza postęp niewydolności nerek. Monitorowane są eGFR oraz białkomocz.

Nadciśnienie w ciąży – odróżnienie od I10

Nadciśnienie samoistne musi być różnicowane z nadciśnieniem ciążowym i stanem przedrzucawkowym. Inne zasady leczenia.

Jak prawidłowo mierzyć ciśnienie w domu?

Wybór ciśnieniomierza

Zalecany aparat ramienny automatyczny z mankietem odpowiednim do obwodu ramienia.

Najczęstsze błędy

pomiar po wysiłku lub po kawie
źle założony mankiet
nogi założone jedna na drugą
brak oparcia pleców i ręki

Dzienniczek pomiarów

Dwa pomiary rano i dwa wieczorem przez minimum 7 dni. Uśrednione wyniki przekazywane lekarzowi.

Badania laboratoryjne i obrazowe w nadciśnieniu

Podstawowy panel badań

kreatynina, eGFR
jonogram (sód, potas)
lipidogram
glikemia, HbA1c
badanie ogólne moczu (białkomocz)

Echokardiografia (Echo Serca)

Ocena przerostu lewej komory, funkcji rozkurczowej i objawów przeciążenia serca.

24-godzinne monitorowanie ciśnienia (Holter ABPM | Holter RR)

Pomiar dobowy ujawnia wartości nocne oraz maskowane nadciśnienie.

Badania dodatkowe przy podejrzeniu nadciśnienia wtórnego

Hormony (aldosteron, kortyzol), USG nerek, ocena tętnic nerkowych.

Styl życia w nadciśnieniu samoistnym

Dieta przy nadciśnieniu

redukcja soli
dieta bogata w potas, wapń i magnez
ograniczenie alkoholu
preferowana dieta DASH

Aktywność fizyczna

150 minut tygodniowo wysiłku aerobowego; unikanie nagłych obciążeń izometrycznych przy wysokim BP.

Stres i sen

Przewlekły stres i bezsenność podnoszą BP. Zalecane techniki relaksacyjne i higiena snu.

Leki na nadciśnienie samoistne – przewodnik dla pacjenta

Dlaczego leczenie jest przewlekłe

Nadciśnienia samoistnego nie eliminuje się — kontroluje tylko wartości ciśnienia.

Zapomniana dawka leku

Nie należy podwajać kolejnej dawki. Należy przyjąć lek zgodnie z planem i zgłosić narastające wartości BP.

Działania niepożądane

Kaszel po ACE-I, obrzęki po antagonistach wapnia — zgłosić lekarzowi w celu modyfikacji terapii.

Zakaz samodzielnego odstawiania

Nagle przerwane leczenie zwiększa ryzyko przełomu nadciśnieniowego.

Najczęstsze błędy pacjentów z nadciśnieniem samoistnym

Leczenie tylko przy objawach

Nadciśnienie często jest bezobjawowe — leki przyjmuje się codziennie.

Zbyt rzadka kontrola

Nieregularne pomiary uniemożliwiają ocenę skuteczności terapii.

Nadużywanie doraźnych leków

Preparaty szybkozbijające BP mogą wywołać niedokrwienie i zaburzenia perfuzji narządów.

Rokowanie i profilaktyka powikłań nadciśnienia samoistnego

Wpływ leczenia na ryzyko sercowo-naczyniowe

Każde 10 mmHg redukcji SBP zmniejsza ryzyko udaru i zawału. Najważniejsza jest stabilna kontrola BP.

Dobre rokowanie

Możliwe, jeśli pacjent stosuje leki, modyfikuje styl życia i regularnie kontroluje ciśnienie oraz badania.

Prewencja pierwotna i wtórna

Wczesna interwencja zapobiega uszkodzeniom serca, nerek i mózgu.

Wizyta u kardiologa – jak się przygotować?

Wyniki badań do zabrania

Dzienniczek ciśnienia, badania krwi i moczu, wcześniej wykonane EKG/echo.

Pytania do lekarza

Cele leczenia, możliwe działania niepożądane, schemat kontroli.

Plan dalszego monitoringu

Kontrole zwykle co 3–6 miesięcy, częściej przy niestabilnym BP.

Specjaliści od leczenia nadciśnienie samoistnego w Centrum Medycznym Medici Radzionków:

📍 Centrum Medyczne Medici
ul. Henryka Sienkiewicza 43, Radzionków
📞 Telefon: +48 609 318 801
📧 E-mail: kontakt@medici-radzionkow.pl
🌐 www.medici-radzionkow.pl

Przeczytaj też

Nadciśnienie częste pytania pacjentów

Czy I10 to kod choroby?
Tak. I10 to oficjalny kod ICD-10 dla nadciśnienia tętniczego pierwotnego.

Co oznacza rozpoznanie I10?
Oznacza przewlekłe, samoistne nadciśnienie tętnicze — brak wtórnej uchwytnej przyczyny.

Od jakiej wartości ciśnienia stwierdza się nadciśnienie?
Jeśli średnie pomiary z kilku dni pokazują wartości ≥ 140/90 mmHg.

Czy nadciśnienie I stopnia można wyleczyć?
Nie. Jest to choroba przewlekła, kontrolowana leczeniem i stylem życia, a nie eliminowana.

Kiedy nadciśnienie zagraża życiu?
Przy bardzo wysokich wartościach, zwłaszcza około 180/120 mmHg i gdy występują ostre objawy neurologiczne lub kardiologiczne.

Co zrobić natychmiast przy bardzo wysokim ciśnieniu?
Niezwłocznie skontaktować się z lekarzem lub pogotowiem — szczególnie przy bólu w klatce piersiowej, duszności, zaburzeniach widzenia lub świadomości.

Czy ciśnienie 150/90 mmHg jest niebezpieczne?
Tak. To nadciśnienie, które zwiększa ryzyko zawału, udaru i wymaga leczenia lub jego modyfikacji.

Czy można żyć długo z nadciśnieniem?
Tak, jeśli ciśnienie jest skutecznie kontrolowane i pacjent przestrzega zaleceń długoterminowych.

Jak przebiega leczenie nadciśnienia pierwotnego?
Regularne przyjmowanie leków hipotensyjnych oraz trwała zmiana stylu życia: dieta z ograniczeniem soli, aktywność fizyczna, kontrola masy ciała, unikanie używek.

Nadciśnienie samoistne pytania

Czy stres może powodować nadciśnienie samoistne?
Stres nie jest jedyną przyczyną, ale może zwiększać wartości ciśnienia i nasilać chorobę, jeśli istnieją inne czynniki ryzyka.

Jakie są przyczyny samoistnego nadciśnienia?
Wieloczynnikowe: predyspozycje genetyczne, otyłość, nadmiar soli, brak aktywności, zaburzenia metaboliczne, wiek.

Jak rozpoznać nadciśnienie na tle nerwowym?
Nie ma osobnego rozpoznania w ICD-10. Po wykluczeniu przyczyn wtórnych stres uznawany jest za czynnik nasilający nadciśnienie pierwotne.

Co na natychmiastowe obniżenie ciśnienia?
Stosuje się doraźne leki tylko według zaleceń lekarza. Samodzielne, gwałtowne obniżanie ciśnienia może być niebezpieczne.

Przy jakim ciśnieniu grozi udar?
Ryzyko rośnie wraz z wartością BP, szczególnie niebezpieczne są wartości około 180/120 mmHg i wyższe.

Jakie jest ciśnienie przy ataku serca?
Może być wysokie, prawidłowe lub niskie — zawał nie jest diagnozowany na podstawie ciśnienia, lecz objawów i EKG.

Ile lat można żyć z niewydolnością serca?
Zależne od stadium, skuteczności leczenia i chorób współistniejących — brak jednej wartości granicznej.

Jak długo można żyć z nadciśnieniem samoistnym?
Przy dobrej kontroli ciśnienia — normalnie. Rokowanie pogarsza się, gdy BP jest źle leczone lub współistnieją inne czynniki ryzyka.

Źródła

Wikipedia