Nietolerancja laktozy: objawy, testy i dieta
Szacuje się, że nietolerancja laktozy to jedna z najczęstszych nietolerancji pokarmowych w naszym kraju – problem z trawieniem cukru mlecznego może dotyczyć nawet 25-30% dorosłych Polaków. Choć dolegliwość ta potrafi znacznie obniżyć komfort życia, odpowiednia diagnostyka i dieta pozwalają na skuteczne opanowanie objawów.
W artykule wyjaśniamy, czym jest nietolerancja laktozy, jakie symptomy powinny zaniepokoić oraz jak wygląda praktyczne postępowanie dietetyczne.
Czym jest nietolerancja laktozy?
Nietolerancja laktozy to zaburzenie polegające na nieprawidłowym trawieniu laktozy – dwucukru występującego w mleku wszystkich ssaków (krowim, kozim, a także kobiecym). Gdy organizm nie trawi tego cukru, przechodzi on do jelita grubego, gdzie ulega fermentacji, wywołując szereg uciążliwych dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.
W klasyfikacji ICD-10 nietolerancja laktozy oznaczona jest kodem E73.
Warto wyraźnie podkreślić: nietolerancja laktozy to nie to samo, co alergia na mleko.
- Alergia to gwałtowna reakcja układu odpornościowego (zazwyczaj na białka mleka), objawiająca się natychmiast, często zmianami skórnymi (pokrzywka).
- Nietolerancja wynika z braku enzymu, a objawy pojawiają się z opóźnieniem (nawet do kilkunastu godzin) i dotyczą głównie jelit.
Niedobór laktazy – dlaczego laktoza nie jest trawiona
Bezpośrednią przyczyną dolegliwości jest niedobór laktazy lub jej brak. Laktaza to enzym trawienny wytwarzany w jelicie cienkim, niezbędny do rozkładu cukru mlecznego. Wyróżniamy trzy główne podłoża tego problemu:
Hipolaktazja pierwotna (nabyta z wiekiem)
Najczęstsza postać nietolerancji laktozy. Polega na naturalnym, stopniowym spadku aktywności laktazy, który postępuje wraz z wiekiem.
Nietolerancja wtórna (przejściowa)
Wynik uszkodzenia błony śluzowej jelita, np. na skutek infekcji, antybiotykoterapii, celiakii czy choroby Leśniowskiego-Crohna. Po zregenerowaniu jelit trawienie laktozy zazwyczaj wraca do normy.
Alaktazja (wrodzona/genetyczna)
Bardzo rzadkie zaburzenie, polegające na całkowitym braku enzymu laktazy od urodzenia. Objawy występują już u niemowląt i wymagają dożywotniej diety bezlaktozowej.
Nietolerancja laktozy – objawy jelitowe i pozajelitowe
Symptomy są zależne od spożytej ilości laktozy – u jednych wystąpią po szklance mleka, inni odczują je dopiero po spożyciu dużej ilości nabiału. Zazwyczaj pojawiają się od 30 minut do 2 godzin po posiłku.
Objawy ze strony przewodu pokarmowego:
- charakterystyczne „przelewanie” i burczenie w jelitach
- wzdęcia i nadmierne gazy (często o przykrym zapachu)
- bóle brzucha i bolesne skurcze
- biegunki (często wodniste) lub luźne stolce
- nudności, uczucie pełności i niestrawność
- U dzieci: kolki, a w dłuższej perspektywie brak przyrostu masy ciała
Objawy pozajelitowe (u części pacjentów):
- zmęczenie po posiłku
- bóle głowy
- problemy skórne (np. trądzik)
Diagnostyka nietolerancji laktozy – jakie badania wykonać?
Test wodorowy na nietolerancję laktozy – złoty standard diagnostyczny
Jest to nieinwazyjne i bezpieczne badanie, uznawane za najbardziej wiarygodne.
Przebieg: Pacjent na czczo wypija roztwór laktozy (25–50 g). Następnie przez 2–3 godziny, co 15–30 minut, mierzy się stężenie wodoru w wydychanym powietrzu.
Wynik: Wzrost stężenia wodoru o ≥20 ppm świadczy o tym, że laktoza fermentuje w jelitach, co potwierdza nietolerancję.
Ważne: Należy pamiętać o przygotowaniu (12h postu, unikanie leków, papierosów). Wynik fałszywie dodatni może wystąpić przy SIBO i przy antybiotykoterapii.
Próba eliminacyjna
Polega na odstawieniu produktów mlecznych na 2 tygodnie i obserwacji organizmu. Jeśli objawy ustąpią, a po ponownym spożyciu mleka powrócą – diagnoza jest wysoce prawdopodobna.
Metoda ta jest prosta, ale mniej precyzyjna niż testy laboratoryjne. Jej plusem jest to, że można ją wykonać samodzielnie w domu.
Ważne: Całkowita rezygnacja z laktozy (poza wrodzoną alaktazją) jest niewskazana. Laktoza działa jak prebiotyk – stymuluje dobre bakterie (Bifidobacterium, Lactobacillus) i pomaga jelitom adaptować się do trawienia. Regularne spożywanie małych ilości jest lepiej tolerowane niż spożycie sporadyczne.
- Badanie pH stolca – u dzieci (kwaśny odczyn sugeruje nietolerancję).
- Test tolerancji laktozy z krwi – pomiar glukozy po podaniu laktozy (wzrost <20 mg/dl sugeruje problem).
- Testy genetyczne (gen LCT) – określają jedynie predyspozycje do trwałego niedoboru laktazy, nie oceniają aktualnego działania enzymu.
- Diagnostyka różnicowa: morfologia, USG brzucha, testy na celiakię, kalprotektyna (wykluczenie stanów zapalnych).
Inne choroby wykrywane w poradni
Objawy nietolerancji laktozy mogą imitować inne poważne schorzenia gastrologiczne. W ramach diagnostyki różnicowej w poradni diagnozuje się lub wyklucza m.in.:
- K58 – Zespół jelita nadwrażliwego
- K90 – Zaburzenia wchłaniania
- K52 – Nieswoiste zapalenia jelit
- SIBO (przerost flory bakteryjnej jelita cienkiego)
Wszystkie kody są podane wg klasyfikacji ICD-10.
Leczenie nietolerancji laktozy – dieta jako podstawa terapii
W przypadku nietolerancji laktozy farmakoterapia nie znajduje zastosowania. Podstawą terapii jest dieta eliminacyjna lub ograniczająca laktozę, dostosowana indywidualnie do pacjenta – należy ograniczyć podaż laktozy do poziomu, który nie wywołuje dolegliwości żołądkowo-jelitowych.
Model eliminacyjno-ekspozycyjny
Zaleca się czasowe odstawienie nabiału do momentu ustąpienia objawów, a następnie stopniowe wprowadzanie małych dawek laktozy. Pozwala to ustalić indywidualny próg tolerancji.
Co jeść przy nietolerancji laktozy?
- Wybieraj produkty fermentowane (jogurty, kefiry, maślanki) – bakterie w nich zawarte wstępnie trawią laktozę.
- Sięgaj po sery długodojrzewające (żółte, parmezan) – zawierają śladowe ilości cukru mlecznego.
- Stosuj zamienniki roślinne (mleko migdałowe, sojowe, owsiane).
- Możesz korzystać z produktów oznaczonych jako „bez laktozy” (często fioletowe opakowania), ale nie opieraj diety tylko na nich.
Zawartość laktozy w przykładowych produktach (g/100g)
| Produkt | Ilość laktozy (g) | Tolerancja |
|---|---|---|
| Sery żółte, pleśniowe (brie), mozzarella | 0,1 – 1,0 | Dobra |
| Serek wiejski, feta | 1,0 – 3,3 | Średnia |
| Jogurt naturalny, kefir, maślanka | 4,1 – 4,7 | Dobra (dzięki bakteriom) |
| Mleko krowie, kozie, owcze | 4,4 – 5,1 | Słaba |
| Mleko w proszku (odtłuszczone) | ok. 51 | Bardzo słaba |
Suplementacja laktazy
W aptekach dostępne są tabletki z laktazą. Przyjęcie enzymu bezpośrednio przed posiłkiem mlecznym pomaga w trawieniu i zapobiega objawom. Jest to świetne rozwiązanie np. podczas wyjść do restauracji.
Czy nietolerancję laktozy można wyleczyć?
- Typ wrodzony: Nie, wymaga diety do końca życia.
- Typ pierwotny: Nie, ale można łagodzić objawy dietą i suplementacją.
- Typ wtórny (po chorobie): Tak. Dieta jest stosowana czasowo, do momentu wyleczenia choroby podstawowej i regeneracji jelit.
Rola gastroenterologa i dietetyka w leczeniu nietolerancji laktozy
Diagnostyka nietolerancji pokarmowych nie jest prosta, dlatego powinna być prowadzona pod okiem wykwalifikowanych specjalistów. Gastroenterolog przeprowadzi dokładne wywiady medyczne oraz badania diagnostyczne, aby potwierdzić lub wykluczyć nietolerancję pokarmową.
Samodzielne, rygorystyczne wykluczanie nabiału jest ryzykowne. Mleko to główne źródło wapnia oraz witamin B2 i B12. Dlatego wskazana jest wizyta u dietetyka – opracuje on prawidłową, pełnowartościową dietę, niepowodującą nasilenia dolegliwości ani innych konsekwencji zdrowotnych.
Czy nietolerancja laktozy szkodzi jelitom?
Nietolerancja laktozy sama w sobie nie uszkadza trwale jelit (chyba że towarzyszy jej celiakia). Głównym zagrożeniem jest nieprawidłowo zbilansowana dieta eliminacyjna. Długotrwałe unikanie nabiału bez odpowiednich zamienników grozi:
- niedoborem wapnia i witaminy D,
- krzywicą u dzieci,
- rozwojem osteoporozy i nadczynności przytarczyc w wieku dorosłym.
Kiedy zgłosić się do lekarza z podejrzeniem nietolerancji laktozy?
Diagnostykę należy rozpocząć, gdy zauważysz powtarzające się dolegliwości po spożyciu nabiału. Punktem wyjścia diagnostyki nietolerancji pokarmowej powinna być konsultacja z internistą lub pediatrą, w razie potrzeby z gastroenterologiem. Szczególnie niepokojące są objawy ostre (wymioty, odwodnienie) lub sytuacja, gdy mimo diety problemy nie ustępują (może to sugerować inne choroby jelit).
Skorzystaj z opieki specjalistów
Jeśli podejrzewasz u siebie nietolerancję laktozy, zapraszamy do naszych specjalistów:
- Dr Agnieszka Krzywicka – gastroenterolog dzieci i dorosłych – diagnostyka jelit, leczenie nietolerancji
- Dr Katarzyna Górowska-Kowolik – gastroenterolog dziecięcy– diagnostyka jelit, leczenie nietolerancji
- Mgr Barbara Sitkiewicz – dietetyk kliniczny – układanie diety bezlaktozowej, suplementacja wapnia
Im wcześniej rozpoczniesz diagnostykę i leczenie, tym lepsze rokowania i mniejsze ryzyko powikłań.
Przeczytaj też:
- Poradnia Gastrologiczna
- Poradnia Dietetyki Klinicznej
- Nietolerancja białka mleka krowiego u niemowląt i dzieci
- Zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa, a osteoporoza
- Dietetyk dziecięcy – kiedy i dlaczego warto udać się z dzieckiem do dietetyka
- Celiakia – objawy, diagnostyka i dieta bezglutenowa | Radzionków, Bytom, Chorzów
- Wodorowy test oddechowy w diagnostyce SIBO, IBS i nietolerancji cukrów – glukoza, laktoza, fruktoza, sorbitol, ksylitol, laktuloza
Kontakt
📍 Centrum Medyczne Medici
ul. Henryka Sienkiewicza 43, Radzionków
📞 Telefon: +48 609 318 801
📧 E-mail: kontakt@medici-radzionkow.pl
🌐 www.medici-radzionkow.pl
FAQ – najczęściej zadawane pytania przez pacjentów
Najdokładniejszą metodą jest test wodorowy (oddechowy). Pomocna bywa też próba eliminacyjna.
Produktów z dużą ilością laktozy, głównie mleka i niektórych przetworów mlecznych – zakres zależy od indywidualnej tolerancji.
Często jest luźny lub wodnisty, może mieć kwaśny zapach.
Nietolerancję laktozy można pomylić z innymi chorobami gastrologicznymi dającymi podobne objawy, np. z zespołem jelita nadwrażliwego (IBS), SIBO, zaburzeniami wchłaniania, nieswoistymi zapaleniami jelit.
Nie bezpośrednio. Wynik glukozy po podaniu laktozy ze wzrostem o ponad 20 mg/dl jedynie sugeruje problem.
Nie, jajka nie zawierają laktozy.
Po nawracających dolegliwościach jelitowych pojawiających się 30–120 minut po spożyciu nabiału.
Tak – wzdęcia i uczucie rozdęcia są jednymi z najczęstszych objawów.