Przewlekły kaszel – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie
Czym jest przewlekły kaszel?
Przewlekły kaszel to kaszel utrzymujący się ponad 8 tygodni. Jest jednym z najczęstszych objawów chorób układu oddechowego. Nie jest samodzielną chorobą, lecz sygnałem ostrzegawczym, że w organizmie toczy się proces zapalny, alergiczny lub inna patologia. Może mieć charakter suchy (bez wydzieliny) lub mokry (produktywny, z odkrztuszaniem plwociny).
Kaszel pełni funkcję obronną – oczyszcza drogi oddechowe z wydzieliny i ciał obcych. Jednak gdy trwa zbyt długo, staje się objawem zaburzenia, a nie mechanizmem ochronnym. Może wskazywać na choroby płuc, zatok, przełyku, a nawet serca.
Najczęstsze przyczyny przewlekłego kaszlu
- Astma oskrzelowa (ICD-10 J45) – napadowy, suchy kaszel, szczególnie w nocy, często z towarzyszącym świszczącym oddechem.
- Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP, ICD-10 J44) – długotrwały kaszel mokry, nasilony rano, często u palaczy.
- Refluks żołądkowo-przełykowy (GERD, ICD-10 K21) – kaszel po posiłkach lub w pozycji leżącej, spowodowany drażnieniem gardła przez kwaśną treść żołądkową.
- Przewlekłe zapalenie zatok (ICD-10 J32) – spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła powoduje kaszel, szczególnie rano.
- Leki – inhibitory ACE (np. peryndopryl, enalapryl) – mogą powodować uporczywy, suchy kaszel, który ustępuje po ich odstawieniu.
- Czynniki środowiskowe – dym tytoniowy, smog, pyły przemysłowe, klimatyzacja.
- Nowotwory płuc (ICD-10 C34) lub gruźlica (ICD-10 A15–A19) – rzadsze, ale zawsze wymagające wykluczenia w diagnostyce przewlekłego kaszlu.
Objawy towarzyszące i kiedy zgłosić się do pulmonologa
Wizyta u pulmonologa jest konieczna, jeśli:
- kaszel utrzymuje się ponad 8 tygodni,
- towarzyszy mu krwioplucie, duszność, gorączka, ból w klatce piersiowej lub utrata masy ciała,
- kaszel nasila się nocą, po wysiłku lub po ekspozycji na dym, kurz, alergeny,
- występuje uczucie dławienia, chrypka lub zgaga.
Objawy te mogą wskazywać na astmę, POChP, nowotwór lub inne schorzenia wymagające diagnostyki specjalistycznej.
Diagnostyka przewlekłego kaszlu
Proces diagnostyczny rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu lekarskiego i badania fizykalnego. Pulmonolog pyta o czas trwania kaszlu, charakter, czynniki nasilające, choroby współistniejące, przyjmowane leki oraz środowisko pracy.
Podstawowe badania diagnostyczne:
- RTG klatki piersiowej – pierwsze badanie obrazowe, wykrywa zmiany zapalne, guzy, zwłóknienia.
- Tomografia komputerowa (TK) – gdy RTG jest niejednoznaczne, pozwala dokładnie ocenić miąższ płuc.
- Spirometria – podstawowe badanie czynnościowe płuc. Określa pojemność i przepływ powietrza w oskrzelach.
- USG płuc – wykrywa wysięki, zapalenia i obrzęk płuc.
- Bronchoskopia – endoskopowa ocena dróg oddechowych; umożliwia pobranie materiału do badania histopatologicznego.
- Testy alergiczne – przy podejrzeniu kaszlu alergicznego.
- Badania laboratoryjne – morfologia, CRP, OB, eozynofilia, badanie plwociny.
- pH-metria przełyku – potwierdza refluks jako przyczynę kaszlu.
Celem diagnostyki jest określenie przyczyny kaszlu i wdrożenie leczenia przyczynowego.
Dane semantyczne o badaniach
| Badanie | Cel | Zakres diagnostyczny | Czułość (%) | Uwagi |
|---|---|---|---|---|
| RTG klatki piersiowej | wykrycie zmian strukturalnych | zapalenia, guzy, zwłóknienia | 70–80 | badanie podstawowe |
| TK klatki piersiowej | dokładna ocena płuc | guzy, rozstrzenie oskrzeli, włóknienie | >95 | przy niejasnych wynikach RTG |
| Spirometria | ocena czynności płuc | astma, POChP, restrykcje oddechowe | 90 | kluczowe w diagnostyce pulmonologicznej |
| USG płuc | obraz płynu i zmian zapalnych | obrzęk, wysięk, zapalenia | 80–90 | szybkie i nieinwazyjne |
| Bronchoskopia | bezpośrednia ocena dróg oddechowych | guzy, ciało obce, infekcje | 95 | badanie inwazyjne |
| Testy alergiczne | identyfikacja alergenów | astma, alergiczny kaszel | 85–90 | testy skórne lub serologiczne |
| pH-metria przełyku | ocena refluksu | GERD, mikroaspiracje | 90 | w przypadku kaszlu nocnego lub po posiłkach |
Źródła: PTChP, ATS/ERS, WHO, Mayo Clinic.
Najczęstsze rozpoznania chorobowe
- Astma oskrzelowa (J45) – nadreaktywność oskrzeli, napady duszności, kaszel suchy nocny.
- POChP (J44) – przewlekłe zwężenie dróg oddechowych, kaszel produktywny, duszność wysiłkowa.
- Refluks żołądkowo-przełykowy (K21) – kaszel po posiłkach, uczucie zgagi, kwaśny smak w ustach.
- Przewlekłe zapalenie zatok (J32) – uczucie spływania wydzieliny po tylnej ścianie gardła.
- Nowotwory płuc (C34) – kaszel z krwiopluciem, chrypka, utrata masy ciała.
- Gruźlica (A15–A19) – długotrwały kaszel, nocne poty, stan podgorączkowy.
Profilaktyka przewlekłego kaszlu
Skuteczna profilaktyka polega na eliminacji czynników drażniących i wzmocnieniu układu oddechowego:
- całkowite rzucenie palenia i unikanie biernego dymu,
- unikanie smogu i pyłów – stosowanie masek filtrujących, oczyszczaczy powietrza,
- nawilżanie powietrza w pomieszczeniach,
- leczenie alergii i infekcji górnych dróg oddechowych,
- szczepienia ochronne – przeciw grypie i krztuścowi,
- zdrowa dieta bogata w antyoksydanty, odpowiednie nawodnienie, umiarkowana aktywność fizyczna.
Postępowanie i leczenie
Leczenie przewlekłego kaszlu jest przyczynowe – zależy od źródła dolegliwości:
- Astma oskrzelowa: wziewne glikokortykosteroidy i leki rozszerzające oskrzela.
- POChP: leki przeciw-cholinergiczne, β₂-mimetyki, tlenoterapia, rehabilitacja oddechowa.
- Refluks: inhibitory pompy protonowej, unikanie tłustych posiłków i pozycji leżącej po jedzeniu.
- Zatoki: leki przeciwzapalne, antybiotyki w infekcjach bakteryjnych, płukanie zatok.
- Kaszel poinfekcyjny: nawodnienie, odpoczynek, leczenie objawowe.
Leki przeciwkaszlowe (np. dekstrometorfan) stosuje się krótko, tylko po wykluczeniu przyczyny organicznej.
Rola pacjenta
Pacjent ma kluczowy wpływ na skuteczność terapii. Powinien:
- przestrzegać zaleceń pulmonologa,
- systematycznie przyjmować przepisane leki,
- obserwować charakter kaszlu i informować o zmianach,
- unikać kontaktu z dymem, kurzem i alergenami,
- zgłaszać się na kontrolne badania spirometryczne i obrazowe.
Ścisła współpraca z lekarzem pozwala uniknąć powikłań i nawrotów.
Kiedy wymagana jest pilna konsultacja
Należy natychmiast skontaktować się z lekarzem lub udać się do szpitala, gdy pojawi się:
- krwioplucie,
- silna duszność lub sinica,
- ból w klatce piersiowej,
- utrata masy ciała,
- nawracająca gorączka lub poty nocne.
Takie objawy mogą świadczyć o poważnej chorobie, w tym nowotworze płuc lub gruźlicy.
FAQ – Najczęstsze pytania pacjentów
1. Czy przewlekły kaszel może być skutkiem leków?
Tak. Najczęściej powodują go inhibitory ACE stosowane w leczeniu nadciśnienia.
2. Czy refluks może wywołać kaszel?
Tak. Cofająca się treść żołądkowa drażni błonę śluzową gardła i oskrzeli, zwłaszcza nocą.
3. Jak długo może utrzymywać się kaszel po infekcji?
Zazwyczaj do 8 tygodni. Jeśli trwa dłużej, konieczna jest diagnostyka pulmonologiczna.
4. Czy można stosować syropy bez recepty?
Tylko krótkotrwale i objawowo. Długotrwały kaszel wymaga rozpoznania przyczyny.
5. Jak przygotować się do spirometrii?
Nie palić, nie przyjmować leków rozszerzających oskrzela przez 6 godzin przed badaniem, unikać dużych posiłków.
6. Czy przewlekły kaszel zawsze oznacza chorobę płuc?
Nie. Może wynikać z refluksu, alergii lub działania leków, ale zawsze wymaga oceny specjalisty.