Wzdęcia i gazy — przyczyny, diagnostyka, leczenie i dieta
Wzdęcia, uczucie pełności czy „przelewania” w brzuchu to jedne z najczęstszych dolegliwości, z jakimi pacjenci zgłaszają się do lekarza gastroenterologa lub dietetyka. Wbrew pozorom nie zawsze wynikają one z przejedzenia czy stresu — mogą być sygnałem zaburzeń pracy przewodu pokarmowego, mikrobioty jelitowej lub nietolerancji pokarmowych. Warto wiedzieć, że wzdęcia i gazy to objaw, a nie choroba, dlatego skuteczne leczenie wymaga znalezienia przyczyny.
Jak powstają wzdęcia i gazy?
Gazy w przewodzie pokarmowym są naturalnym zjawiskiem — powstają w wyniku połykania powietrza, ale również w procesie fermentacji węglowodanów przez bakterie jelitowe. Kiedy równowaga mikrobioty zostaje zaburzona lub gdy niestrawione resztki pokarmowe trafiają do dalszych odcinków jelita, bakterie zaczynają je intensywnie rozkładać, wytwarzając wodór, metan i dwutlenek węgla. W efekcie pojawia się uczucie rozdęcia, dyskomfort, ból lub nadmierne oddawanie gazów.
U niektórych osób dolegliwości te nasilają się po określonych produktach — np. mleku, warzywach kapustnych, strączkach, jabłkach, a nawet zdrowych produktach bogatych w błonnik. Warto jednak pamiętać, że przewlekłe lub bardzo nasilone objawy wymagają diagnostyki, bo mogą wskazywać na zaburzenia takie jak SIBO, IMO czy nietolerancje węglowodanów.
Najczęstsze przyczyny wzdęć i gazów
- SIBO (Small Intestinal Bacterial Overgrowth) — przerost bakterii w jelicie cienkim. Bakterie, które powinny bytować głównie w jelicie grubym, namnażają się w jelicie cienkim, powodując nadmierną fermentację, wzdęcia, bóle brzucha i zmienne wypróżnienia. Często towarzyszą niedobory witaminy B12, żelaza czy tłuszczów.
- IMO (Intestinal Methanogen Overgrowth) — nadmiar mikroorganizmów produkujących metan. Wzdęcia łączą się tu zwykle z zaparciami i uczuciem spowolnionej pracy jelit.
- Nietolerancje pokarmowe — np. laktozy, fruktozy, sorbitolu. Objawy pojawiają się po spożyciu określonych produktów i wynikają z braku odpowiednich enzymów trawiennych.
- Zaburzenia motoryki jelit — wolny pasaż jelitowy sprzyja fermentacji i zaleganiu treści pokarmowej.
- Zaparcia — zaleganie mas kałowych powoduje wzrost produkcji gazów i uczucie ciężkości.
- Dysbioza jelitowa — zaburzenia składu mikrobioty jelitowej po antybiotykoterapii, infekcjach lub diecie ubogiej w błonnik i produkty roślinne.
- Czynniki psychologiczne — stres, napięcie emocjonalne, brak snu. Oś jelitowo–mózgowa ma ogromny wpływ na motorykę przewodu pokarmowego i odczuwanie dolegliwości.
Jakie objawy powinny skłonić do diagnostyki?
- utrzymujące się lub nawracające wzdęcia i bóle brzucha,
- biegunki lub zaparcia o zmiennym charakterze,
- uczucie „pełności” po niewielkim posiłku, przelewania, odbijania,
- spadek masy ciała, niedokrwistość, niedobory witamin,
- zmiany nastroju, zmęczenie, bóle głowy (często towarzyszące zaburzeniom jelitowym).
Takie objawy warto omówić z gastroenterologiem – w Centrum Medycznego Medici osoby dorosłe konsultuje dr n. med. Agnieszką Krzywicką lub, w przypadku dzieci, z dr n. med. Katarzyną Górowską-Kowolik – pediatra i gastroenterolog dziecięcy.
Test wodorowy i wodorowo-metanowy — klucz do diagnostyki
Test oddechowy to podstawowe, nieinwazyjne badanie służące do rozpoznania SIBO, IMO oraz nietolerancji węglowodanów. Jest bezpieczny, bezbolesny i może być wykonywany zarówno u dorosłych, jak i u dzieci.
Jak wygląda badanie?
- Pacjent przychodzi na czczo i oddaje pierwszą próbkę wydychanego powietrza.
- Następnie wypija roztwór glukozy lub laktulozy, a w kolejnych godzinach pobiera się próbki co 15–20 minut.
- Analizator mierzy stężenie wodoru (H₂) i metanu (CH₄) — ich wzrost świadczy o fermentacji zachodzącej w jelicie cienkim.
Interpretacja wyników
- Dla SIBO: wzrost H₂ o ≥20 ppm w ciągu pierwszych 90 minut uznaje się za dodatni wynik.
- Dla IMO: poziom CH₄ ≥10 ppm w dowolnym momencie testu sugeruje nadmiar metanogenów.
- Ostateczna interpretacja wymaga uwzględnienia objawów, czasu pasażu jelitowego i rodzaju użytego substratu (glukoza/laktuloza) – wynik powinien interpretować specjalista
Jak przygotować się do testu?
- 4 tygodnie przed badaniem — unikać antybiotyków.
- 7 dni przed — odstawić probiotyki, prebiotyki, środki przeczyszczające (jeśli lekarz nie zaleci inaczej).
- 3 dni przed — stosować dietę ubogą w produkty fermentujące (bez cebuli, czosnku, roślin strączkowych, słodzików).
- W dniu testu — być na czczo, nie palić, nie żuć gumy, nie myć zębów pastą z ksylitolem.
Test wodorowy można wykonać w Pracowni Badań Wodorowych Oddechowych w Centrum Medycznym Medici w Radzionkowie.
Leczenie wzdęć i gazów — podejście przyczynowe
1. Leczenie farmakologiczne
- W przypadku SIBO lub IMO lekarz może zastosować antybiotyki o działaniu miejscowym w świetle jelita (np. rifaksymina, neomycyna) lub schematy łączone.
- Jeśli głównym objawem są zaparcia, leczenie obejmuje też poprawę motoryki jelit (prokinetyki, błonnik rozpuszczalny, nawodnienie).
- U niektórych pacjentów stosuje się preparaty ziołowe o działaniu przeciwbakteryjnym lub wspomagającym (np. oregano, allicyna, berberyna), jednak zawsze po konsultacji ze specjalistą.
2. Dieta w terapii wzdęć
Jednym z najlepiej przebadanych modeli żywienia przy SIBO i zaburzeniach fermentacji jest dieta low-FODMAP (wg Monash University). Obejmuje ona eliminację grup węglowodanów, które są szczególnie łatwo fermentowane przez bakterie jelitowe:
- oligosacharydów (np. pszenica, cebula, czosnek, rośliny strączkowe),
- disacharydów (laktoza z mleka),
- monosacharydów (nadmiar fruktozy z owoców, miodu),
- polioli (sorbitol, mannitol, ksylitol).
Dieta składa się z trzech etapów:
- Eliminacja (4–8 tygodni) – wykluczenie produktów wysoko fermentujących.
- Reintrodukcja – stopniowe wprowadzanie poszczególnych grup i obserwacja objawów.
- Personalizacja – ustalenie diety długoterminowej, z uwzględnieniem tolerancji pacjenta.
W Centrum Medycznym Medici we wsparciu żywieniowym pomaga mgr Barbara Sitkiewicz – dietetyk kliniczny i psychodietetyk, specjalizująca się w pracy z pacjentami z zaburzeniami trawienia, SIBO, IMO i nietolerancjami pokarmowymi. Współpraca dietetyka z lekarzem gastroenterologiem pozwala uzyskać najlepsze efekty leczenia i zapobiec nawrotom objawów.
3. Styl życia i wsparcie funkcji jelit
- Jedz powoli, bez pośpiechu, dobrze przeżuwając każdy kęs.
- Unikaj dużych objętościowo posiłków – lepiej 4–5 mniejszych dziennie.
- Zadbaj o odpowiednie nawodnienie i umiarkowaną aktywność fizyczną.
- Wprowadź techniki redukcji stresu – ćwiczenia oddechowe, joga, medytacja.
- Wysypiaj się – zaburzenia snu zwiększają stres i wpływają negatywnie na perystaltykę jelit.
Podsumowanie
Wzdęcia i gazy to częsty, ale złożony objaw. Mogą wynikać z przerostu bakterii jelitowych (SIBO/IMO), nietolerancji cukrów lub zaburzeń motoryki jelit. Cennym krokiem w diagnostyce jest test wodorowy lub wodorowo-metanowy, który pozwala określić kierunek leczenia. Terapia powinna obejmować zarówno leczenie farmakologiczne, jak i indywidualnie dopasowaną dietę.
Jeśli zmagasz się z przewlekłymi wzdęciami, warto umówić się na konsultację u specjalistów Medici w Radzionkowie:
- dr n. med. Agnieszka Krzywicka – gastrolog, gastroenterolog,
- dr n. med. Katarzyna Górowska-Kowolik – gastroenterolog dziecięcy,
- mgr Barbara Sitkiewicz – dietetyk kliniczny i psychodietetyk,
- Pracownia Badań Wodorowych Oddechowych – badanie SIBO/IMO i nietolerancji węglowodanów.
📍 Centrum Medyczne Medici
ul. Henryka Sienkiewicza 43, Radzionków
📞 Telefon: +48 609 318 801
📧 E-mail: kontakt@medici-radzionkow.pl
🌐 www.medici-radzionkow.pl