Jak diagnozować i leczyć zapalenie żołądka i dwunastnicy?
Ból i pieczenie w górnej części brzucha, dyskomfort po posiłku, uczucie ciężkości czy nawracające nudności — to jedne z najczęstszych powodów wizyt u lekarza rodzinnego i gastroenterologa. W większości przypadków stoi za nimi zapalenie błony śluzowej żołądka lub dwunastnicy — schorzenie powszechne, dobrze poznane i zwykle skutecznie uleczalne.
Z artykułu dowiesz się, czym jest zapalenie żołądka i dwunastnicy, co je najczęściej wywołuje oraz jak wygląda diagnostyka i leczenie.
Czym jest zapalenie żołądka i dwunastnicy?
Zapalenie żołądka (gastritis) oznacza stan zapalny błony śluzowej żołądka. Podobny proces może dotyczyć początkowego odcinka jelita cienkiego – dwunastnicy – i wtedy mówimy o zapaleniu dwunastnicy (duodenitis). Oba procesy mogą występować jednocześnie jako zapalenie żołądka i dwunastnicy, czyli gastroduodenitis. Zapalenie objemuje wewnętrzną warstwę ściany tych narządów, bezpośrednio narażonej na kontakt z treścią pokarmową i sokiem żołądkowym.
Choroba może mieć charakter ostry lub przewlekły. Co ważne, obecność zmian zapalnych nie zawsze oznacza występowanie dolegliwości – zapalenie może zostać wykryte przypadkowo podczas gastroskopii i badania histopatologicznego.
ICD-10: K29.0–K29.9
W klasyfikacji ICD-10 zapalenia żołądka i dwunastnicy znajdują się w grupie K29.0–K29.9. Obejmuje ona m.in. różne postacie ostrego i przewlekłego zapalenia żołądka, zapalenie związane z alkoholem, zapalenie dwunastnicy oraz gastroduodenitis. Szczegółowe kodowanie zależy od rozpoznanego typu choroby.
Co powoduje zapalenie żołądka i dwunastnicy?
Helicobacter pylori
To zdecydowanie najczęstsza przyczyna zapalenia żołądka — bakteria ta wykształciła liczne mechanizmy pozwalające jej przetrwać w kwaśnym środowisku soku żołądkowego. Skala zakażenia w Polsce jest ogromna: około 80% dorosłych i około 30% dzieci i młodzieży jest zakażonych H. pylori. Do zakażenia dochodzi drogą pokarmową, np. przez ślinę czy wspólne używanie sztućców.
Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ)
Ibuprofen, naproksen, kwas acetylosalicylowy i inne NLPZ mogą uszkadzać barierę ochronną błony śluzowej i sprzyjać nadżerkom oraz krwawieniu.
Alkohol
Regularne spożywanie alkoholu bezpośrednio drażni i uszkadza błonę śluzową, sprzyjając rozwojowi tzw. reaktywnego zapalenia żołądka.
Refluks żółciowy
Zarzucanie zasadowej żółci z dwunastnicy do żołądka może uszkadzać jego błonę śluzową — dotyczy to zwłaszcza osób po zabiegach w obrębie pęcherzyka żółciowego czy odźwiernika.
Choroby autoimmunologiczne
W tej postaci własny układ odpornościowy atakuje komórki żołądka produkujące kwas. U chorych na autoimmunologiczne metaplastyczne zapalenie błony śluzowej żołądka stwierdza się w surowicy krwi przeciwciała przeciwko komórkom okładzinowym i/lub przeciwko czynnikowi wewnętrznemu.
Rzadsze przyczyny
Zdarzają się też zapalenia związane z innymi infekcjami oraz — coraz częściej opisywane w literaturze — zapalenia wywołane nowoczesną immunoterapią onkologiczną (inhibitorami punktów kontrolnych).
Objawy – na co zwrócić uwagę
Najczęściej pacjenci zgłaszają:
- ból lub pieczenie w nadbrzuszu,
- niestrawność,
- uczucie pełności po posiłku,
- nudności, czasem wymioty,
- wzdęcia lub dyskomfort po jedzeniu.
Objawy alarmowe — nie zwlekaj z wizytą, jeśli zauważysz:
- krwawienie z przewodu pokarmowego (fusowate wymioty, czarny stolec),
- niezamierzoną utratę masy ciała,
- uporczywe, nawracające wymioty,
- nowe objawy dyspeptyczne w starszym wieku, szczególnie po 60. roku życia.
Diagnostyka
Lekarz zaczyna od przeprowadzenia wywiadu z pacjentem — część przyczyn (np. przyjmowane leki, alkohol) można rozpoznać już na tym etapie. Standardem jest też badanie w kierunku H. pylori, np. testem oddechowym, badaniem kału na antygen bakterii lub testem serologicznym.
Gastroskopia – kiedy jest potrzebna?
Gastroskopia (EGD) z pobraniem wycinków jest kluczowym badaniem w rozpoznawaniu zapalenia żołądka, ponieważ pozwala ocenić błonę śluzową bezpośrednio oraz pobrać materiał do badania histopatologicznego.
Jest szczególnie istotna przy:
- objawach alarmowych,
- nowych objawach dyspeptycznych u osób w wieku 60 lat i starszych,
- podejrzeniu zmian zanikowych lub przedrakowych,
- utrzymujących się lub nawracających dolegliwościach wymagających dalszej diagnostyki.
Histopatologia
Pobrane podczas gastroskopii wycinki ocenia się pod mikroskopem. Badanie histopatologiczne pozwala potwierdzić charakter zapalenia, ocenić jego aktywność, przewlekłość, zanik lub metaplazję oraz poszukiwać H. pylori.
Jak leczy się zapalenie żołądka i dwunastnicy?
Eradykacja H. pylori
Jeżeli przyczyną zapalenia błony śluzowej żołądka jest zakażenie Helicobacter pylori, leczenie polega na przyjmowaniu leków, które usuną tę bakterię z żołądka — nazywa się to eradykacją. To leczenie skojarzone, łączące inhibitor pompy protonowej (PPI) z co najmniej dwoma antybiotykami.
Standardowa terapia potrójna, stosowana od lat, traci dziś na skuteczności z powodu narastającej oporności bakterii na antybiotyki. Aktualne wytyczne zalecają w to miejsce terapię poczwórną (z bizmutem lub bez), skuteczniejszą zwłaszcza tam, gdzie oporność na antybiotyki jest wysoka.
Leki zmniejszające wydzielanie kwasu
Niezależnie od przyczyny, ważnym elementem terapii są leki hamujące produkcję kwasu żołądkowego (inhibitory pompy protonowej), wspomagające gojenie błony śluzowej, a czasem leki tworzące na jej powierzchni ochronną warstwę.
Usunięcie czynnika szkodliwego
Gdy przyczyną są leki lub alkohol, kluczowe jest ich odstawienie lub ograniczenie — konieczne jest zaprzestanie palenia tytoniu, ograniczenie alkoholu oraz dieta lekkostrawna.
Probiotyki jako wsparcie terapii
W kontekście eradykacji H. pylori pojawia się dodatkowa, obiecująca opcja. Dodanie czterech szczepów probiotycznych do standardowej terapii poczwórnej istotnie zmniejszyło częstość działań niepożądanych związanych z leczeniem oraz zwiększyło odsetek skutecznych eradykacji.
Leczenie postaci autoimmunologicznej
Tu podejście jest inne, bo nie ma leczenia przyczynowego. Leczenie autoimmunologicznego zapalenia żołądka obejmuje dożywotnią pozajelitową suplementację witaminy B12 w przypadku stwierdzenia niedokrwistości, ponieważ stosowanie leków immunosupresyjnych w tej postaci jest nieskuteczne. Konieczny bywa też regularny nadzór endoskopowy.
Profilaktyka chorób układu pokarmowego w skrócie
Regularne posiłki i dieta lekkostrawna — zwłaszcza w okresach zaostrzeń dolegliwości.
Rozważne stosowanie NLPZ — nie nadużywaj leków przeciwbólowych bez konsultacji z lekarzem, zwłaszcza długotrwale.
Ograniczenie alkoholu i rzucenie palenia — oba czynniki bezpośrednio drażnią i osłabiają błonę śluzową.
Higiena związana z H. pylori — unikanie dzielenia się sztućcami czy naczyniami może ograniczyć ryzyko transmisji, choć w Polsce zakażenie jest bardzo powszechne.
Nie czekaj z wizytą — zapalenie żołądka można skutecznie leczyć
Jeśli od jakiegoś czasu towarzyszy Ci ból w nadbrzuszu, zgaga czy dyskomfort po jedzeniu, nie odkładaj wizyty u gastroenterologa. Właściwa diagnoza i dobrane do przyczyny leczenie w większości przypadków pozwalają skutecznie i trwale pozbyć się dolegliwości.
Skorzystaj z opieki specjalistów
- Dr n. med. Agnieszka Krzywicka – Gastrolog, Gastrolog dziecięcy, Pediatra
- Dr hab. n. med. Michał Żorniak – Lekarz specjalista chorób wewnętrznych i gastroenterologii
- Dr n. med. Katarzyna Górowska-Kowolik – Pediatra, Gastrolog dziecięcy
Kontakt
📍 Centrum Medyczne Medici
ul. Henryka Sienkiewicza 43, Radzionków
📞 Telefon: +48 609 318 801
📧 E-mail: kontakt@medici-radzionkow.pl
🌐 www.medici-radzionkow.pl
Przeczytaj też:
- Kebab i inne fast food – szybkie jedzenie, długotrwałe konsekwencje
- Zespół jelita drażliwego – jak odzyskać komfort życia?
- Refluks żołądkowo-przełykowy (GERD) – objawy i leczenie
- SIBO – zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego
- Zespół jelita drażliwego – jak odzyskać komfort życia?
- Choroba Crohna a wrzodziejące zapalenie jelita grubego u dzieci
- Test Wodorowy – Klucz do Rozpoznania Nietolerancji Pokarmowych
FAQ
W większości przypadków nie — to stan jak najbardziej wyleczalny, choć trzeba liczyć się z ryzykiem nawrotów lub przewlekania się procesu zapalnego. Ryzyko rośnie przy postaci przewlekłej, dlatego nawracające dolegliwości zawsze warto zdiagnozować, a nie tylko doraźnie łagodzić objawy.
Tak, ale ryzyko jest niewielkie. Szacowane ryzyko progresji do raka wynosi 0,1–0,3% rocznie, czyli dotyczy 1–3% zakażonych osób.
Zależy od przyczyny. Eradykacja H. pylori (leki usuwające bakterię) trwa zwykle 10–14 dni, po czym skuteczność leczenia sprawdza się dodatkowym testem po kilku tygodniach. Objawy dyspeptyczne (niestrawność) zwykle ustępują szybciej niż samo gojenie błony śluzowej, dlatego nawet po ustąpieniu bólu warto dokończyć pełny cykl leczenia zalecony przez lekarza.
Antybiotyk stosuje się wyłącznie wtedy, gdy przyczyną jest zakażenie H. pylori. Standardowo łączy się dwa antybiotyki (np. amoksycylinę z klarytromycyną lub metronidazolem) z inhibitorem pompy protonowej, a przy oporności bakterii dodaje się bizmut. Wybór konkretnego schematu należy zawsze do lekarza, m.in. ze względu na lokalną oporność bakterii na antybiotyki.